೬. ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ನಿಗಣ್ಠನಾಟಪುತ್ತಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯವಣ್ಣನಾ
೧೬೪. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ – ವೇಧಞ್ಞಾ ನಾಮ ಸಕ್ಯಾತಿ ಧನುಮ್ಹಿ ಕತಸಿಕ್ಖಾ ವೇಧಞ್ಞನಾಮಕಾ ಏಕೇ ಸಕ್ಯಾ। ತೇಸಂ ಅಮ್ಬವನೇ ಪಾಸಾದೇತಿ ತೇಸಂ ಅಮ್ಬವನೇ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹತ್ಥಾಯ ಕತೋ ದೀಘಪಾಸಾದೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ। ಅಧುನಾ ಕಾಲಙ್ಕತೋತಿ ಸಮ್ಪತಿ ಕಾಲಙ್ಕತೋ। ದ್ವೇಧಿಕಜಾತಾತಿ ದ್ವೇಜ್ಝಜಾತಾ, ದ್ವೇಭಾಗಾ ಜಾತಾ। ಭಣ್ಡನಾದೀಸು ಭಣ್ಡನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕಲಹೋ, ತಂ ದಣ್ಡಾದಾನಾದಿವಸೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಚ ವಡ್ಢಿತಂ ಕಲಹೋ। ‘‘ನ ತ್ವಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಆಜಾನಾಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿರುದ್ಧವಚನಂ ವಿವಾದೋ। ವಿತುದನ್ತಾತಿ ವಿಜ್ಝನ್ತಾ। ಸಹಿತಂ ಮೇತಿ ಮಮ ವಚನಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ। ಅಧಿಚಿಣ್ಣಂ ತೇ ವಿಪರಾವತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತವ ಅಧಿಚಿಣ್ಣಂ ಚಿರಕಾಲಾಸೇವನವಸೇನ ಪಗುಣಂ, ತಂ ಮಮ ವಾದಂ ಆಗಮ್ಮ ನಿವತ್ತಂ। ಆರೋಪಿತೋ ತೇ ವಾದೋತಿ ತುಯ್ಹಂ ಉಪರಿ ಮಯಾ ದೋಸೋ ಆರೋಪಿತೋ। ಚರ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾಯಾತಿ ಭತ್ತಪುಟಂ ಆದಾಯ ತಂ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಉತ್ತರಿ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ವಿಚರ। ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ ವಾತಿ ಅಥ ವಾ ಮಯಾ ಆರೋಪಿತದೋಸತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಮೋಚೇಹಿ। ಸಚೇ ಪಹೋಸೀತಿ ಸಚೇ ಸಕ್ಕೋಸಿ। ವಧೋಯೇವಾತಿ ಮರಣಮೇವ। ನಾಟಪುತ್ತಿಯೇಸೂತಿ ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು। ನಿಬ್ಬಿನ್ನರೂಪಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಸಭಾವಾ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿಪಿ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ವಿರತ್ತರೂಪಾತಿ ಪಟಿವಾನರೂಪಾತಿ ತೇಸಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತೋ ನಿವತ್ತನಸಭಾವಾ। ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಯಥಾ ದುರಕ್ಖಾತಾದಿಸಭಾವೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ನವಿರತ್ತಪ್ಪಟಿವಾನರೂಪೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥೇವ ಜಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುರಕ್ಖಾತೇತಿ ದುಕ್ಕಥಿತೇ। ದುಪ್ಪವೇದಿತೇತಿ ದುವಿಞ್ಞಾಪಿತೇ। ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಉಪಸಮಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥೇ। ಭಿನ್ನಥೂಪೇತಿ ಭಿನ್ದಪ್ಪತಿಟ್ಠೇ। ಏತ್ಥ ಹಿ ನಾಟಪುತ್ತೋವ ನೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಥೂಪೋ। ಸೋ ಪನ ಭಿನ್ನೋ ಮತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಿನ್ನಥೂಪೇ’’ತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅಭಾವೇನ ಪಟಿಸರಣವಿರಹಿತೇ।
ನನು ಚಾಯಂ ನಾಟಪುತ್ತೋ ನಾಳನ್ದವಾಸಿಕೋ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ಪಾವಾಯಂ ಕಾಲಙ್ಕತೋತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಉಪಾಲಿನಾ
ಅಥ ನಂ ಏಕೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ ತುಮ್ಹೇ ದುಬ್ಬಲಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖಥ, ಆಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಆವುಸೋ, ತ್ವಂ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ। ಅಪರೋಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ತಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ। ಏವಂ ದ್ವೇಪಿ ಜನೇ ಏಕಲದ್ಧಿಕೇ ಅಕತ್ವಾ ಬಹೂ ನಾನಾನೀಹಾರೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ। ತೇ ತಸ್ಸ ಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು – ‘‘ಕಸ್ಸಾವುಸೋ, ಆಚರಿಯೋ ಸಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖೀ’’ತಿ? ಏಕೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಆಹ। ಕಿಂ ಆಚಿಕ್ಖೀತಿ? ಸಸ್ಸತನ್ತಿ। ಅಪರೋ ತಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖೀ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ಅಹಂ ಜೇಟ್ಠಕೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿವಾದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸೇ ಚೇವ ಪರಿಭಾಸೇ ಚ ಹತ್ಥಪಾದಪ್ಪಹಾರಾದೀನಿ
೧೬೫. ಅಥ ಖೋ ಚುನ್ದೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಥೇರೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕೋ। ತಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ‘‘ಚುನ್ದೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಸಮುದಾಚರಿತ್ವಾ ಥೇರಕಾಲೇಪಿ ತಥೇವ ಸಮುದಾಚರಿಂಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚುನ್ದೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋ’’ತಿ।
‘‘ಪಾವಾಯಂ ವಸ್ಸಂವುಟ್ಠೋ ಯೇನ ಸಾಮಗಾಮೋ, ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ? ನಾಟಪುತ್ತೇ ಕಿರ ಕಾಲಙ್ಕತೇ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಮನುಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಥಂ ಪವತ್ತಯಿಂಸು ‘‘ನಿಗಣ್ಠೋ ನಾಟಪುತ್ತೋ ಏಕೋ ಸತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾಯ ಸಾವಕಾನಂ ಏವರೂಪೋ ವಿವಾದೋ ಜಾತೋ। ಸಮಣೋ ಪನ ಗೋತಮೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಪಾಕಟೋ, ಸಾವಕಾಪಿಸ್ಸ ಪಾಕಟಾಯೇವ। ಕೀದಿಸೋ ನು ಖೋ ಸಮಣೇ ಗೋತಮೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಸಾವಕಾನಂ ವಿವಾದೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ
ಸಾಮಗಾಮೋತಿ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋತಿ ಉಜುಮೇವ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಯೇನಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ।
ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಚ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮಮಾಯಿಂಸು। ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ‘‘ಮಯಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸತ್ಥು ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಮಮಾಯಿ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಾವಕಾನಂ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಂ ಮಮಾಯಿ। ಕುಲದಾರಕೇ ಚ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಜ್ಝಂ ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ। ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ತಥೇವ ಅಕಾಸಿ। ಏವಂ ಏಕಮೇಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಉಪಜ್ಝಂ ಗಣ್ಹಾಪಿತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪಣೀತಾನಿ ಚೀವರಾದೀನಿಪಿ ಲಭಿತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಅದಾಸಿ।
ಧಮ್ಮರತನಪೂಜಾ
ಏಕೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಚ ಪೂಜಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ಧಮ್ಮರತನಂ ಪೂಜಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ? ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಭಗವಾ ಆಹ – ‘‘ಸಚೇಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಧಮ್ಮರತನಂ ಪೂಜೇತುಕಾಮೋ, ಏಕಂ
ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ಕಥಾಪಾಭತನ್ತಿ ಕಥಾಯ ಮೂಲಂ। ಮೂಲಞ್ಹಿ ‘‘ಪಾಭತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಪ್ಪಕೇನಾಪಿ
ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಅಣುಂ ಅಗ್ಗಿಂವ ಸನ್ಧಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧.೪)।
ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ। ಕಿಂ ಪನಾನೇನ ಭಗವಾ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋತಿ? ನೋ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ದಿವಾ ನವ ವಾರೇ, ರತ್ತಿಂ ನವ ವಾರೇತಿ ಏಕಾಹಂ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾರೇ ಉಪಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ದಿವಸಸ್ಸ ಪನ ಸತವಾರಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸವಾರಂ ವಾ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಸಮಾನೋಪಿ ನ ಅಕಾರಣಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕಂ ಪಞ್ಹುದ್ಧಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ತಂ ದಿವಸಂ ತೇನ ಕಥಾಪಾಭತೇನ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಏವಮಾಹ।
ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತಧಮ್ಮವಿನಯವಣ್ಣನಾ
೧೬೬. ಏವಞ್ಹೇತಂ, ಚುನ್ದ, ಹೋತೀತಿ ಭಗವಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಆರೋಚಿತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಸಾಮಿಕೋ, ಚುನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಸಾಮಿಕೋ। ಸೋವ ತಸ್ಸಾ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಜಾನಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಞ್ಹೇತಂ, ಚುನ್ದ, ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇನೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಧ ಚುನ್ದ ಸತ್ಥಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಚ ತಮ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ತತೀತಿ ನ ನಿರನ್ತರಂ ಪೂರೇತಿ, ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ತೇ, ಆವುಸೋ, ಲಾಭಾತಿ ತಸ್ಸ ತುಯ್ಹಂ ಏತೇ ಸುಲದ್ಧನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಮ್ಪಿ ತೇ ಸುಲದ್ಧಂ। ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತೂತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತು। ಯಥಾ ತೇ ಸತ್ಥಾರಾ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಯೇನ ತೇ ಆಕಾರೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ಧಮ್ಮೋ ಕಥಿತೋ। ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯೋ ಚ ಆಚರಿಯೋ ಸಮಾದಪೇತಿ। ಯಞ್ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಂ ಸಮಾದಪೇತಿ। ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪಿತೋತಿ ಯೋ ಚ ಏವಂ ಸಮಾದಪಿತೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ। ಯಥಾ ಆಚರಿಯೇನ ಸಮಾದಪಿತಂ, ತಥತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬೇ ತೇತಿ ತಯೋಪಿ ತೇ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಆಚರಿಯೋ ಸಮಾದಪಿತತ್ತಾ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತಿ, ಸಮಾದಿನ್ನನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಸಮಾದಿನ್ನತ್ತಾ, ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಬಹುಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೬೭. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಕಾರಣಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಞಾಯಮಾರಾಧೇಸ್ಸತೀತಿ ಕಾರಣಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸತಿ। ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದುರಕ್ಖಾತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ। ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧೮)।
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತಧಮ್ಮವಿನಯಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೮. ಏವಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಧ ಪನ, ಚುನ್ದ, ಸತ್ಥಾ ಚ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಫಲತ್ಥಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ।
೧೬೯. ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸುಖನಿಪ್ಫಾದಕಂ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ। ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧೯)।
೧೭೦. ಇತಿ ಭಗವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇಧ, ಚುನ್ದ, ಸತ್ಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ಥಾತಿ ಅಬೋಧಿತತ್ಥಾ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಪದಕತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಪದೇಹಿ ಕತಂ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ ಕತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಪದಗತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಪದೇಸು ಗತಂ, ನ ಏಕಸಙ್ಗಹಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕತನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ। ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹೀತಿ ದೇವಲೋಕತೋ ಯಾವ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತಂ। ಅನುತಪ್ಪೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುತಾಪಕರೋ ಹೋತಿ। ಸತ್ಥಾ ಚ ನೋ ಲೋಕೇತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಅನುತಾಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ನಾನುತಪ್ಪೋ ಹೋತೀತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಾವಕೇಹಿ ಯಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ತಾ ಅನುತಾಪಕರೋ ನ ಹೋತಿ।
೧೭೨. ಥೇರೋತಿ ಥಿರೋ ಥೇರಕಾರಕೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ‘‘ರತ್ತಞ್ಞೂ’’ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ। ಏತೇಹಿ ಚೇ ಪೀತಿ ಏತೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಹಿ।
೧೭೩. ಪತ್ತಯೋಗಕ್ಖೇಮಾತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಂ ಇಧ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ನಾಮ, ತಂ ಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಲಂ ಸಮಕ್ಖಾತುಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ।
೧೭೪. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ಕಾಮಭೋಗಿನೋತಿ ಗಿಹಿಸೋತಾಪನ್ನಾ। ‘‘ಇದ್ಧಞ್ಚೇವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೇವ। ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪತ್ತನ್ತಿ ಲಾಭಗ್ಗಞ್ಚೇವ ಯಸಗ್ಗಞ್ಚ ಪತ್ತಂ।
೧೭೫. ಸನ್ತಿ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಚುನ್ದ, ಏತರಹಿ ಥೇರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಾವಕಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದಯೋ ಥೇರಾ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋತಿ ಖೇಮಾಥೇರೀಉಪ್ಪಲವಣ್ಣಥೇರೀಆದಯೋ। ಉಪಾಸಕಾ ಸಾವಕಾ ಗಿಹೀ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ಚಿತ್ತಗಹಪತಿಹತ್ಥಕಆಳವಕಾದಯೋ। ಕಾಮಭೋಗಿನೋತಿ ಚೂಳಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಮಹಾಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯೋ। ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನಿಯೋತಿ ನನ್ದಮಾತಾದಯೋ। ಕಾಮಭೋಗಿನಿಯೋತಿ ಖುಜ್ಜುತ್ತರಾದಯೋ।
೧೭೬. ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಾರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಇದಮೇವ ತನ್ತಿ ಇದಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಇಮಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯ। ಉದಕಾಸ್ಸುದನ್ತಿ ಉದಕೋ ಸುದಂ। ಪಸ್ಸಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಸೋ ಕಿರ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಮಹಾಜನಂ ಪುಚ್ಛಿ। ತೇಹಿ ‘‘ನ ಜಾನಾಮ, ಆಚರಿಯ, ಕಥೇಹಿ ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಸೋ ಆಹ – ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಆಹಾರಸಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿ ಥೋಕಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಕಥೇತು’’ನ್ತಿ। ತತೋ ತೇಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಕಿಞ್ಚ ಪಸ್ಸಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಾಧುನಿಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಸುಟ್ಠುನಿಸಿತಸ್ಸ ತಿಖಿಣಸ್ಸ, ಸುನಿಸಿತಖುರಸ್ಸ ಕಿರ ತಲಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಧಾರಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ।
ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೭೭. ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಗನ್ತ್ವಾ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ಅತ್ಥೇನ ಅತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸಹ ಅತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇನಪಿ ಸಹ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮಾನೇನ್ತೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾಚೇತಬ್ಬಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಇದಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ।
೧೭೮. ತತ್ರ ಚೇತಿ ತತ್ರ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ, ತಸ್ಸ ವಾ ಭಾಸಿತೇ। ಅತ್ಥಞ್ಚೇವ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚ ಮಿಚ್ಛಾ ರೋಪೇತೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ರೋಪೇತಿ। ಇಮಸ್ಸ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಇಮಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ, ಉದಾಹು ಚತ್ತಾರಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಏತಾನಿ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಓಪಾಯಿಕತರಾನೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕತಮಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಉಪಪನ್ನತರಾನಿ ಅಲ್ಲೀನತರಾನಿ। ಇಮೇಸಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ‘‘ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ, ಉದಾಹು ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಏಸೋ ಅತ್ಥೋತಿ? ಇಮಸ್ಸ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ಯಾ ಚೇವ ಏತಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಚೇವ ಏತಾನಿ ಮಯಾ ವುತ್ತಾನಿ। ಯಾ ಚೇವ ಏಸೋತಿ ಯೋ ಚೇವ ಏಸ ಮಯಾ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ನೇವ ಉಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ತಾವ ಸಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೇ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಜಾನಾಪೇತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ। ತೇಸಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನನ್ತಿ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ। ನಿಸನ್ತಿಯಾತಿ ನಿಸಾಮನತ್ಥಂ ಧಾರಣತ್ಥಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೮೧. ತಾದಿಸನ್ತಿ ತುಮ್ಹಾದಿಸಂ। ಅತ್ಥುಪೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪೇತಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತಾರಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನುಪೇತನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಉಪೇತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ವಿಞ್ಞಾತಾರಂ। ಏವಂ ಏತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ
ಪಚ್ಚಯಾನುಞ್ಞಾತಕಾರಣಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೮೨. ಇದಾನಿ ತತೋಪಿ ಉತ್ತರಿತರಂ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ನ ವೋ ಅಹಂ, ಚುನ್ದಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಆಸವಾ ನಾಮ ಇಧಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಆಸವಾ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಆಸವಾ ನಾಮ ಪರಲೋಕೇ ಭಣ್ಡನಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಆಸವಾ। ಸಂವರಾಯಾತಿ ಯಥಾ ತೇ ನ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಿದಹನಾಯ। ಪಟಿಘಾತಾಯಾತಿ ಮೂಲಘಾತೇನ ಪಟಿಹನನಾಯ। ಅಲಂ ವೋ ತಂ ಯಾವದೇವ ಸೀತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯಾತಿ ತಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸೀತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಸಮತ್ಥಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಯಂ ವೋ ಮಯಾ ಚೀವರಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ದಪ್ಪಂ ವಾ ಮಾನಂ ವಾ ಕುರುಮಾನಾ ವಿಹರಿಸ್ಸಥಾತಿ ನ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಪನ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಸೀತಪ್ಪಟಿಘಾತಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರಿಸ್ಸಥಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ಯಥಾ ಚ ಚೀವರಂ, ಏವಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಯೋಪಿ। ಅನುಪದಸಂವಣ್ಣನಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೮೩. ಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗನ್ತಿ ಸುಖಲ್ಲಿಯನಾನುಯೋಗಂ, ಸುಖಸೇವನಾಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖೇತೀತಿ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತಿ। ಪೀಣೇತೀತಿ ಪೀಣಿತಂ ಥೂಲಂ ಕರೋತಿ।
೧೮೬. ಅಟ್ಠಿತಧಮ್ಮಾತಿ ಜಾನತಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನನ್ತೇನ। ಪಸ್ಸತಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ। ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋತಿ ಸುನಿಖಾತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ನಿಖಾತೋ। ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಏವಂ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಭಬ್ಬೋ ನವ ಠಾನಾನಿ ಅಜ್ಝಾಚರಿತುಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಅನಜ್ಝಾಚಾರೋ ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ। ತತ್ಥ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನಾದೀಸು ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋಪಿ ಅಭಬ್ಬಾ। ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಗಾರಿಕಭೂತೋತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಗಿಹಿಭೂತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅಭಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣವಣ್ಣನಾ
೧೮೭. ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ ವಸನ್ತಾ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಯಾವಜೀವಂ ಗಿಹಿಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಖೀಣಾಸವೋ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾವ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಪಬ್ಬಜತಿ ವಾ। ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದೀಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ವಿವೇಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಭುಮ್ಮದೇವತ್ತಭಾವೇ ಪನ ಠಿತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ। ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಆಗತೋ। ಭಿನ್ನದೋಸತ್ತಾ ಪನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತೀರಕನ್ತಿ ಅತೀರಂ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಮಹನ್ತಂ। ನೋ ಚ ಖೋ ಅನಾಗತನ್ತಿ ಅನಾಗತಂ ಪನ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಏವಂ ನ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಅತೀತಮೇವ ಮಞ್ಞೇ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಜಾನಾತಿ, ನ ಅನಾಗತಂ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಅತೀತೇ ಅಡ್ಢಛಟ್ಠಸತಜಾತಕಾನುಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಅನಾಗತೇ ಏವಂ ಬಹುಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ। ತಯಿದಂ ಕಿಂ ಸೂತಿ ಅನಾಗತೇ ಅಪಞ್ಞಾಪನಂ ಕಿಂ ನು ಖೋ? ಕಥಂಸೂತಿ ಕೇನ ನು ಖೋ ಕಾರಣೇನ ಅಜಾನನ್ತೋಯೇವ ನು ಖೋ ಅನಾಗತಂ ನಾನುಸ್ಸರತಿ, ಅನನುಸ್ಸರಿತುಕಾಮತಾಯ ನಾನುಸ್ಸರತೀತಿ। ಅಞ್ಞವಿಹಿತಕೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥವಿಹಿತಕೇನ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇನ, ಅಞ್ಞವಿಹಿತಕಂ ಅಞ್ಞಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಸಙ್ಗಾಹೇತಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ಚರತೋ ಚ ತಿಟ್ಠತೋ ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಜಾಗರಸ್ಸ ಚ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಞಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥರಿವ ಬಾಲಾ ಅಬ್ಯತ್ತಾ, ಏವಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸತಾನುಸಾರೀತಿ ಯಾವತಕಂ ಆಕಙ್ಖತೀತಿ ಯತ್ತಕಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಪತ್ತಪುಟೇ ಪಕ್ಖನ್ದನಾರಾಚೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಬೋಧಿಜನ್ತಿ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಜಾತಂ। ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ನತ್ಥಿದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ನ ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ವಾ ಪರಲೋಕತ್ಥಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ತಂ ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಸದಿಸಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಕಥಂ ತಥಾಗತೋ ನ ಕಥೇತಿ। ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ರಾಜಕಥಾದಿತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ। ಕಾಲಞ್ಞೂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಕಾಲಂ ಜಾನಾತಿ। ಸಹೇತುಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇಯೇವ ಕಥೇತಿ।
೧೮೮. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಗದಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ತಥೇವ ಗದನತೋ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ। ಮುತನ್ತಿ ಮುತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ। ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಾಯತನಂ। ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಪತ್ತಂ। ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪತ್ತಂ ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತಂ। ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತಂ। ‘‘ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಏತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯಞ್ಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ನೀಲಂ ಪೀತಕನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ
ಯಞ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ತಥಾಗತಸದ್ದವಿತ್ಥಾರೇ ವುತ್ತಾಯೇವ।
ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೧೮೯. ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಅಸಮತಂ ಅನುತ್ತರತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಧಮ್ಮರಾಜಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಪುಥುಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧೀಸು ಮಯಾ ಅಞ್ಞಾತಂ ಅದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಮಮ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನ್ತೋಯೇವ ಪರಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ ಠಾನಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಚುನ್ದ, ವಿಜ್ಜತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಥಾಗತೋತಿ ಸತ್ತೋ। ನ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಅತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ ನ ಹೋತಿ। ನ ಚ ಧಮ್ಮಸಂಹಿತನ್ತಿ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ನ ಹೋತಿ। ನ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸಕಲಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಂ ನ ಹೋತಿ।
೧೯೦. ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಖೋತಿಆದೀಸು ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ತೇಭುಮ್ಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಬ್ಯಾಕತಂ। ತಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಭಾವಿಕಾ ಜನಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಬ್ಯಾಕತಂ। ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಬ್ಯಾಕತಂ। ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ ಸಮುದಯಪಜಹನೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕರಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಬ್ಯಾಕತಂ। ‘‘ಏತಞ್ಹಿ, ಆವುಸೋ, ಅತ್ಥಸಂಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಏತಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ಸಕಲಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿ ಪಧಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ।
ಪುಬ್ಬನ್ತಸಹಗತದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯವಣ್ಣನಾ
೧೯೧. ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಮಯಾ ನ ಬ್ಯಾಕತಂ, ತಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ನ ಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಮಾ ಏವಂ ಸಞ್ಞಮಕಂಸು। ಜಾನನ್ತೋವ ಅಹಂ ಏವಂ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕತೇಪಿ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯೇಪಿ ತೇ, ಚುನ್ದಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯೋವ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾ, ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಿತಕಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಇದಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚಂ। ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಚನಂ ಮೋಘಂ। ಅಸಯಂಕಾರೋತಿ ಅಸಯಂ ಕತೋ।
೧೯೨. ತತ್ರಾತಿ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಇದಂ ಆವುಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ, ಆವುಸೋ, ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಉದಾಹು ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮಹಂ ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ತೇ ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಯಂ ಪನ ತೇ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಾನುಜಾನಾಮಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಸಮಸಮನ್ತಿ ಸಮೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮಂ। ಯದಿದಂ ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಅಹಮೇವ ಭಿಯ್ಯೋ ಉತ್ತರಿತರೋ ನ ಮಯಾ ಸಮೋ ಅತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಯಞ್ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಉಭಯಮೇತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಭೇದತೋ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ದ್ವಯಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಾತುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ। ಇಧ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ
೧೯೬. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಪಜಹನತ್ಥಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ದೇಸಿತಾತಿ ಕಥಿತಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಠಪಿತಾ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಹಿ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಯಾಥಾವತೋ ದಿಟ್ಠೇಸು ‘‘ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋಯಂ ನಯಿಧ ಸತ್ತೂಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತೋ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಏವಂ ಮಯಾ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ದೇಸಿತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।