೫. ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಸಾರಿಪುತ್ತಸೀಹನಾದವಣ್ಣನಾ
೧೪೧. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ – ನಾಳನ್ದಾಯನ್ತಿ ನಾಳನ್ದಾತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ, ತಂ ನಗರಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾ। ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನೇತಿ ದುಸ್ಸಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಮ್ಬವನೇ। ತಂ ಕಿರ ತಸ್ಸ ಉಯ್ಯಾನಂ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನೋ ತಸ್ಮಿಂ ಉಯ್ಯಾನೇ ಕುಟಿಲೇಣಮಣ್ಡಪಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಭಗವತೋ ವಿಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ। ಸೋ ವಿಹಾರೋ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ‘‘ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನ’’ನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನೇ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಏವಂಪಸನ್ನೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅವೋಚ? ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಪವೇದನತ್ಥಂ।
ತತ್ರಾಯಮನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಥೇರೋ ಕಿರ ತಂದಿವಸಂ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಸರೀರಪ್ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ಸುನಿವತ್ಥನಿವಾಸನೋ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಪಾಸಾದಿಕೇಹಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಸಾದಂ ಆವಹನ್ತೋ ನಾಳನ್ದವಾಸೀನಂ ಹಿತಸುಖಮನುಬ್ರೂಹಯನ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸತ್ಥರಿ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇಸು ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚಮ್ಮಕ್ಖಣ್ಡಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಉದಕತುಮ್ಬತೋ ಉದಕೇನ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಸೀತಲೇ ಕತ್ವಾ ತಿಸನ್ಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ।
ಸೋ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರಿತುಮಾರದ್ಧೋ। ಅಥಸ್ಸ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಸೀಲಂ ಆಪಾಥಮಾಗತಂ। ತತೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ
ಏವಂ
ತಥಾ ಪಞ್ಚ ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಪಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಿಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಾನಿ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಛ ಸಾರಣೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ, ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಛ ಗಾರವೇ, ಛ ನಿಸ್ಸರಣಿಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಛ ಸತತವಿಹಾರೇ, ಛ ಅನುತ್ತರಿಯಾನಿ, ಛ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತ ಅಪರಿಹಾನಿಯೇ ಧಮ್ಮೇ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧನಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ, ಸತ್ತ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ, ಸತ್ತ ನಿಜ್ಜರವತ್ಥೂನಿ, ಸತ್ತ ಪಞ್ಞಾ, ಸತ್ತ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲೇ, ಸತ್ತ ಖೀಣಾಸವಬಲಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಹೇತೂ, ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿಕ್ಕಮೇ, ಅಟ್ಠ ಆರಮ್ಭವತ್ಥೂನಿ, ಅಟ್ಠ ಅಕ್ಖಣದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾಪುರಿಸವಿತಕ್ಕೇ, ಅಟ್ಠ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ, ನವ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕೇ ಧಮ್ಮೇ, ನವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ನವ ಸತ್ತಾವಾಸದೇಸನಾ, ನವ ಆಘಾತಪ್ಪಟಿವಿನಯೇ, ನವ ಪಞ್ಞಾ, ನವ ನಾನತ್ತಾನಿ, ನವ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರೇ, ದಸ ನಾಥಕರಣೇ ಧಮ್ಮೇ, ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ, ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ, ದಸ ತಥಾಗತಬಲಾನಿ, ದಸ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ದಸ ಅರಿಯವಾಸೇ, ದಸ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇ, ಏಕಾದಸ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸೇ, ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಕಾರೇ, ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಗುಣೇ
ತಸ್ಮಿಂಯೇವ
ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಮಹಾಜನೋ ‘‘ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಉತ್ತಾನೋ’’ತಿ ಜಾನನತ್ಥಂ ಯೋತ್ತಾನಿ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಕೋಚಿ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಮಾಣಂ ಯೋತ್ತಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ಕೋಚಿ ದ್ವೇ ಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ದಸಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ವೀಸತಿಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ತಿಂಸಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ಪಞ್ಞಾಸಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ಸತಬ್ಯಾಮಂ, ಕೋಚಿ ಸಹಸ್ಸಬ್ಯಾಮಂ
ಥೇರೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಧಮ್ಮನ್ವಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾಯೇವ ಬಹುತರಾ। ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯ? ಯಥಾ ಇತೋ ನವ ಇತೋ ನವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಯೋಜನಾನಿ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಚನ್ದಭಾಗಾಯ ಮಹಾನದಿಯಾ ಪುರಿಸೋ ಸೂಚಿಪಾಸೇನ ಉದಕಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಸೂಚಿಪಾಸೇನ ಗಹಿತಉದಕತೋ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಬಹು ಹೋತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಪಥವಿತೋ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಪಂಸುಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಗಹಿತಪಂಸುತೋ ಅವಸೇಸಪಂಸುಯೇವ ಬಹು ಹೋತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದಾಭಿಮುಖಿಂ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಙ್ಗುಲಿಅಭಿಮುಖಉದಕತೋ
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚ ಸತ್ಥು ಚ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಯಮಕಮಹಾನದೀಮಹೋಘೋ ವಿಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ
ಅಥ ಥೇರೋ ‘‘ಕಸ್ಸಾಹಂ ಇಮಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆರೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಮಾರೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ಮಮ ಇಮಂ ಪಸಾದಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಅಹಂ ಇಮಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸತ್ಥುನೋಯೇವ ಪವೇದೇಯ್ಯಾಮಿ, ಸತ್ಥಾವ ಮೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಹಿ ತಿಟ್ಠತು ಮಮ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸಮಣಸತಸ್ಸ ವಾ ಸಮಣಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸಮಣಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪವೇದೇನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಏವಂಪಸನ್ನೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವಂಪಸನ್ನೋತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ಧೋ, ಏವಂ ಸದ್ದಹಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞತರೋತಿ ಭಿಯ್ಯತರೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತೋ, ಭಿಯ್ಯತರಾಭಿಞ್ಞೋ ವಾ, ಉತ್ತರಿತರಞಾಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇ ವಾ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನೇವ ಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ದ್ವೇ ಹಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ। ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚೇವ ಸಕಲೇ ಚ ಬುದ್ಧಗುಣೇ। ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸಮ್ಬೋಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ಉತ್ತರಿತರೋ ಭಗವತಾ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವತಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞತರೋ ಯದಿದಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಯ’’ನ್ತಿ।
೧೪೨. ಉಳಾರಾತಿ ಸೇಟ್ಠಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಉಳಾರಸದ್ದೋ ‘‘ಉಳಾರಾನಿ ಖಾದನೀಯಾನಿ ಖಾದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೬) ಮಧುರೇ ಆಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಉಳಾರಾಯ ಖಲು ಭವಂ, ವಚ್ಛಾಯನೋ ಆಸಭೀತಿ ಉಸಭಸ್ಸ ವಾಚಾಸದಿಸೀ ಅಚಲಾ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ। ಏಕಂಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ಅನುಸ್ಸವೇನ ವಾ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ವಾ ಇತಿಕಿರಾಯ
ಸೀಹನಾದೋತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ, ನೇವ ದನ್ಧಾಯನ್ತೇನ ನ ಗಗ್ಗರಾಯನ್ತೇನ ಸೀಹೇನ ವಿಯ ಉತ್ತಮನಾದೋ ನದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಂ ತೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರಭೀತಿ? ಅನುಯೋಗದಾಪನತ್ಥಂ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸೀಹನಾದೇ ಅನುಯೋಗಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನಿಘಂಸನಂ ನಕ್ಖಮತಿ, ಲೇಪೇ ಪತಿತಮಕ್ಕಟೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಧಮಮಾನಂ ಅಪರಿಸುದ್ಧಲೋಹಂ ಝಾಯಿತ್ವಾ ಝಾಮಅಙ್ಗಾರೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಝಾಮಙ್ಗಾರೋ ವಿಯ ಹೋತಿ
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ತೇತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತಯಾ। ಏವಂಸೀಲಾತಿಆದೀಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಸೀಲಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಮಹಾಪದಾನೇ ಕಥಿತಾವ।
ಕಿಂ ಪನ ತೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೇ ತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತೀತಾ ಚ ತಾವ ನಿರುದ್ಧಾ, ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ ಗತಾ ದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ನಿಬ್ಬುತಾ, ಏವಂ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ ಗತೇ ತ್ವಂ ಕಥಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸಿ, ಅನಾಗತಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಗುಣಾ ಕಿನ್ತಿ ತಯಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿದಿತಾತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ಕಿಂ ಪನ ತೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅಹಂ ಏತರಹೀತಿ ಅನಾಗತಾಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಅಜಾತಾ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಪಿ ಕಥಂ ತ್ವಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸಿ? ತೇಸಞ್ಹಿ ಜಾನನಂ ಅಪದೇ ಆಕಾಸೇ ಪದದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವಿಹಾರೇ ವಸಸಿ, ಏಕತೋ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರಸಿ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೇ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇ ನಿಸೀದಸಿ, ಕಿಂ ಪನ ಮಯ್ಹಂ ಗುಣಾ ಅತ್ತನೋ ಚೇತಸಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿದಿತಾ ತಯಾತಿ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಏವಮಾಹ।
ಥೇರೋ ಪನ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಥೇರಸ್ಸ ಚ ವಿದಿತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದೇಸು ಬುದ್ಧೇಸು। ಅಥ ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಞಾಣೇ ಅಸತಿ ತಯಾ ಏವಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವದತಿ।
೧೪೩. ಧಮ್ಮನ್ವಯೋತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅನುಮಾನಞಾಣಂ ನಯಗ್ಗಾಹೋ ವಿದಿತೋ। ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣೇ ಠತ್ವಾವ ಇಮಿನಾವ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸೇ ನಗರಸ್ಸ ಉದ್ಧಾಪಪಾಕಾರಾದೀನಿ ಥಿರಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು, ದುಬ್ಬಲಾನಿ ವಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಪನ ಮಾ ಹೋನ್ತು, ಚೋರಾಸಙ್ಕಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮನಗರನ್ತಿ ಆಹ। ದಳ್ಹುದ್ಧಾಪನ್ತಿ ಥಿರಪಾಕಾರಪಾದಂ। ದಳ್ಹಪಾಕಾರತೋರಣನ್ತಿ ಥಿರಪಾಕಾರಞ್ಚೇವ ಥಿರಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಞ್ಚ। ಏಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಹ? ಬಹುದ್ವಾರೇ ಹಿ ನಗರೇ ಬಹೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಏಕದ್ವಾರೇ ಏಕೋವ ವಟ್ಟತಿ। ಥೇರಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಣ್ಡಿತಭಾವಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಂ ಏಕಂಯೇವ ದೋವಾರಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏಕದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಬ್ಯತ್ತೋತಿ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಿಸದಞಾಣೋ। ಮೇಧಾವೀತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮೇಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅನುಪರಿಯಾಯಪಥನ್ತಿ ಅನುಪರಿಯಾಯನಾಮಕಂ ಪಾಕಾರಮಗ್ಗಂ। ಪಾಕಾರಸನ್ಧಿನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಇಟ್ಠಕಾನಂ ಅಪಗತಟ್ಠಾನಂ। ಪಾಕಾರವಿವರನ್ತಿ ಪಾಕಾರಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ।
ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇತಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ್ತಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇತಿ ನೀವರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢಿತುಂ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾತಿ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ। ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಯಥಾಸಭಾವೇನ ಭಾವೇತ್ವಾ। ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಮಗ್ಗೋ। ಅನುತ್ತರಾಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅರಹತ್ತಂ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವಾ ಮಗ್ಗಾತಿ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಿಸ್ಸಕಾ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ। ದೀಘಭಾಣಕಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ
ಇಧ ಠತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಸಂಸನ್ದೇತಬ್ಬಾ – ಆಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಪಚ್ಚನ್ತನಗರಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪರಿಯಾಯಪಥಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ದ್ವಾರಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ನಗರಂ ಪವೇಸನಕನಿಕ್ಖಮನಕೇ ಓಳಾರಿಕೇ ಪಾಣೇ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕಸ್ಸ ತೇಸಂ ಪಾಣಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸಿ। ತತ್ಥ ಕಿಂ ಕೇನ ಸದಿಸನ್ತಿ ಚೇ। ನಗರಂ ವಿಯ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಾಕಾರೋ ವಿಯ ಸೀಲಂ, ಪರಿಯಾಯಪಥೋ ವಿಯ ಹಿರೀ, ದ್ವಾರಂ ವಿಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಪಣ್ಡಿತದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ, ನಗರಪ್ಪವಿಸನಕನಿಕ್ಖಮನಕಓಳಾರಿಕಪಾಣಾ ವಿಯ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಬುದ್ಧಾ, ದೋವಾರಿಕಸ್ಸ ತೇಸಂ ಪಾಣಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಿಯ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಬುದ್ಧಾನಂ ಸೀಲಸಮಥಾದೀಹಿ ಪಾಕಟಭಾವೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಥೇರೇನ ಭಗವಾ ಏವಮಹಂ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣೇ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮನ್ವಯೇನ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ ದಿನ್ನೋ ಹೋತಿ।
೧೪೪. ಇಧಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಯೇನ ಭಗವಾತಿ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರಭಿ ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂ ಧಮ್ಮಸವನಾಯಾತಿ ತುಮ್ಹೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಪನಾಹಂ ನ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ। ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ಪಟಿಲಭಿಂ। ಕದಾ ಪನ ಥೇರೋ ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋತಿ। ಸೂಕರಖತಲೇಣೇ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯದೀಘನಖಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹಸುತ್ತನ್ತಕಥನದಿವಸೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೫) ಉತ್ತರುತ್ತರಂ ಪಣೀತಪಣೀತನ್ತಿ ಉತ್ತರುತ್ತರಞ್ಚೇವ ಪಣೀತಪಣೀತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ। ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಕಣ್ಹಞ್ಚೇವ ಸುಕ್ಕಞ್ಚ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಸವಿಪಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ। ಕಣ್ಹಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ, ಸುಕ್ಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಕಣ್ಹನ್ತಿ ಏವಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ ದೇಸೇಸಿ, ಕಣ್ಹಂ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಚ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಸವಿಪಾಕಂ ದೇಸೇಸಿ, ಸುಕ್ಕಂ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಸವಿಪಾಕಂ ದೇಸೇಸಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಇಧೇಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಮಗಮನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಮಗಮಂ। ಕತಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ? ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು। ಏತ್ಥಾಯಂ ಥೇರಸಲ್ಲಾಪೋ, ಕಾಳವಲ್ಲವಾಸೀ ಸುಮತ್ಥೇರೋ ತಾವ ವದತಿ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು ಇದಾನಿ ನಿಟ್ಠಗಮನಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ। ಅಸ್ಸಜಿಮಹಾಸಾವಕಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠದಿವಸೇಯೇವ ಸೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಗತೋ, ಅಪರಭಾಗೇ ಸೂಕರಖತಲೇಣದ್ವಾರೇ ಉಪರಿ ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಗತೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ
ಸತ್ಥರಿ ಪಸೀದಿನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಸತ್ಥರಿ ಪಸೀದಿಂ। ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೋ ಸುಕಥಿತೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಫಲತ್ಥಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹನಿಮ್ಮದನಸಮತ್ಥೋ।
ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋಪಿ ವಙ್ಕಾದಿದೋಸವಿರಹಿತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಪಸನ್ನೋಮ್ಹಿ ಭಗವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕುಸಲಧಮ್ಮದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೫. ಇದಾನಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತೇ ಸೋಳಸ ಅಪರಾಪರಿಯಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪರಂ ಪನ ಭನ್ತೇ ಏತದಾನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ। ತತ್ಥ ಅನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಭಾವೋ। ಯಥಾ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಯಥಾ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಯಾಯ ದೇಸನಾಯ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದೇಸನಾ ಅನುತ್ತರಾತಿ ವದತಿ। ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ದೇಸಿತೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಭಗವಾವ ಅನುತ್ತರೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಯಾ ವಾ ಸಾ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ರಿಮೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ತತ್ರ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಪದೇ ಇಮೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ, ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ, ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ, ನಿದ್ದರಥಟ್ಠೇನ, ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಕುಸಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇಸು ಜಾತಕಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತನಿದ್ದರಥಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೮) ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ನವವಿಧೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ನಾನಾಕಿಚ್ಚಾ। ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವಸೇನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ದೇಸಿತಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಾ, ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ನಾನಾಸಭಾವಾ। ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವಸೇನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ದೇಸಿತಾ।
ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಾದಿಸಭಾವವಸೇನ ನಾನಾಸಭಾವಾನಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವಸೇನೇವ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ। ಪಞ್ಚ ಬಲಾನೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ವಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಾನಿ, ಸಲಕ್ಖಣೇನ ನಾನಾಸಭಾವಾನಿ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಾ, ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾ ಸಲಕ್ಖಣೇನ ನಾನಾಸಭಾವಾ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗವಸೇನೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ದೇಸಿತಾ।
ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಹೇತುಟ್ಠೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹೋ, ದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಸಲಕ್ಖಣೇನ ನಾನಾಸಭಾವೋ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವಸೇನೇವ
ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖು ಆಸವಾನಂ ಖಯಾತಿ ಇದಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ? ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸಾಸನಸ್ಸ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಹೋತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ಪನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಭನ್ತೇ ಯಾ ಅಯಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏವಂದೇಸನಾ, ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ। ತಂ ಭಗವಾತಿ ತಂ ದೇಸನಂ ಭಗವಾ ಅಸೇಸಂ ಸಕಲಂ ಅಭಿಜಾನಾತಿ। ತಂ ಭಗವತೋತಿ ತಂ ದೇಸನಂ ಭಗವತೋ ಅಸೇಸಂ ಅಭಿಜಾನತೋ। ಉತ್ತರಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ತದುತ್ತರಿ ಅಭಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ನಾಮ ಇತೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಯಂ ಭಗವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ। ಯದಭಿಜಾನಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾತಿ ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅನಭಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ಭಗವತಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಿಞ್ಞತರೋ ಅಸ್ಸ, ಅಧಿಕತರಪಞ್ಞೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಯದಿದಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಗವತಾ ಉತ್ತರಿತರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥತ್ಥೋ। ಇತಿ ಭಗವಾವ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅನುತ್ತರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಏವಂಪಸನ್ನೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತೀ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಇತೋ ಪರೇಸು ಅಪರಂ ಪನಾತಿಆದೀಸು ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಪುರಿಮವಾರಸದಿಸಂ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಆಯತನಪಣ್ಣತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೬. ಆಯತನಪಣ್ಣತ್ತೀಸೂತಿ ಆಯತನಪಞ್ಞಾಪನಾಸು। ಇದಾನಿ ತಾ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಛಯಿಮಾನಿ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ಆಯತನಕಥಾ ಪನೇಸಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಕಥಿತಾ, ತೇನ ನ ತಂ ವಿತ್ಥಾರಯಿಸ್ಸಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ ಭನ್ತೇ, ಆಯತನಪಣ್ಣತ್ತೀಸೂತಿ ಯಾಯಂ ಆಯತನಪಣ್ಣತ್ತೀಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವವತ್ಥಾನಾದಿವಸೇನ ಏವಂ ದೇಸನಾ, ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೭. ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತೀಸೂತಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕಮನೇಸು। ತಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಠಾತೀತಿ ವಸತಿ। ನಿಕ್ಖಮತೀತಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋಪಿ ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋವ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಅಯಂ ಪಠಮಾತಿ ಅಯಂ ಪಕತಿಲೋಕಿಯಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಠಮಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ।
ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮತಿ।
ಅಯಂ ದುತಿಯಾತಿ ಅಯಂ ಅಸೀತಿಮಹಾಥೇರಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ದುತಿಯಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ಪವಿಸನ್ತಾವ ಜಾನನ್ತಿ, ವಸನ್ತಾ ಚ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ಚ ನ ಜಾನನ್ತಿ।
ಅಯಂ ತತಿಯಾತಿ ಅಯಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಞ್ಚ ತತಿಯಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ। ತೇ ಕಿರ ಕಮ್ಮಜೇಹಿ ವಾತೇಹಿ ಅಧೋಸಿರಾ ಉದ್ಧಂಪಾದಾ ಅನೇಕಸತಪೋರಿಸೇ ಪಪಾತೇ ವಿಯ ಯೋನಿಮುಖೇ ಖಿತ್ತಾ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಸಮ್ಬಾಧೇನ ಯೋನಿಮುಖೇನ ನಿಕ್ಖಮಮಾನಾ ಅನನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ತೇನ ನೇಸಂ ‘‘ಮಯಂ ನಿಕ್ಖಮಮ್ಹಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಜಾನತಾ ನ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪೂರಿತಪಾರಮೀನಮ್ಪಿ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಲಮೇವ ಗಬ್ಭಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಅಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತುಂ।
ಅಯಂ ಚತುತ್ಥಾತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಚತುತ್ಥಾ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಹಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾಪಿ ಜಾನನ್ತಿ, ತತ್ಥ ವಸನ್ತಾಪಿ ಜಾನನ್ತಿ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾಪಿ ಜಾನನ್ತಿ, ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇಪಿ ಚ ತೇ ಕಮ್ಮಜವಾತಾ ಉದ್ಧಂಪಾದೇ ಅಧೋಸಿರೇ ಕತ್ವಾ ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಹತ್ಥೇ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಠಿತಕಾವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ। ಭವಗ್ಗಂ ಉಪಾದಾಯ ಅವೀಚಿಅನ್ತರೇ ಅಞ್ಞೋ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೇ। ತೇನೇವ ನೇಸಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮನಕಾಲೇ ಚ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ
ಆದೇಸನವಿಧಾದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೮. ಆದೇಸನವಿಧಾಸೂತಿ ಆದೇಸನಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಇದಾನಿ ತಾ ಆದೇಸನವಿಧಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಇಮಾತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಮಿತ್ತೇನ ಆದಿಸತೀತಿ ಆಗತನಿಮಿತ್ತೇನ ಗತನಿಮಿತ್ತೇನ ಠಿತನಿಮಿತ್ತೇನ ವಾ ಇದಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಥೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ
ಅಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಯಕ್ಖಪಿಸಾಚಾದೀನಂ। ದೇವತಾನನ್ತಿ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ। ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಪಮತ್ತಾದೀನಂ ಸದ್ದಂ। ಸುತ್ವಾತಿ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ। ಯಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ತಸ್ಸ ಸೋ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಮನೋ’’ತಿ ಆದಿಸತಿ। ಮನೋಸಙ್ಖಾರಾ ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಟ್ಠಪಿತಾ। ವಿತಕ್ಕೇಸ್ಸತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಯಿಸ್ಸತಿ ಪವತ್ತೇಸ್ಸತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಜಾನನ್ತೋ ಚ ಆಗಮನೇನ ಜಾನಾತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಜಾನಾತಿ, ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ। ಆಗಮನೇನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇಯೇವ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಏಸ ಕಸಿಣಭಾವನಂ ಆರದ್ಧೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರದ್ಧಾಯೇವ ಜಾನಾತಿ, ಯೇನಾಕಾರೇನ ಏಸ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರದ್ಧೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸತಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸತಿ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಇಮಸ್ಸ ಮನೋಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಟ್ಠಪಿತಾ, ಇಮಸ್ಸ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ
ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ನ ಅರಿಯಾನಂ। ಅರಿಯೇಸುಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಉಪರಿಮೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಜಾನಾತಿ। ಏತೇಸು ಚ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಸಕದಾಗಾಮೀ, ಅನಾಗಾಮೀ, ಅರಹಾ, ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಉಪರಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ತತ್ರುಪಪತ್ತಿಯೇವ ಹೋತಿ। ತಥೇವ ತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಏಕಂಸೇನ ತಥೇವ ಹೋತಿ। ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣವಸೇನ ಞಾತಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೯. ಆತಪ್ಪಮನ್ವಾಯಾತಿಆದಿ ಆತಪ್ಪನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ। ತದೇವ ಪದಹಿತಬ್ಬತೋ ಪಧಾನಂ। ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಅನುಯೋಗೋ। ಅಪ್ಪಮಾದನ್ತಿ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸಂ। ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರಂ। ಚೇತೋಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಂ। ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ದ್ವತ್ತಿಂ ಸಾಕಾರಂ ಪಟಿಕೂಲತೋ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಪಟಿಕೂಲದಸ್ಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಪಠಮಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಚೇ ಪನ ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವ ಪಠಮಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ।
ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚ। ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತನ್ತಿ ಛವಿಞ್ಚ ಮಂಸಞ್ಚ ಲೋಹಿತಞ್ಚ। ಅಟ್ಠಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಅಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ। ಸಚೇ ಪನ ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ಅಯಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ದುತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ। ಕಾಳವಲ್ಲವಾಸೀ ಸುಮತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ಯಾವ ತತಿಯಮಗ್ಗಾ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತನ್ತಿ ಉಭಯತೋ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಭಾಗೇಹಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಇಧ ಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾತಿ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಮ್ಮತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ ಇಧ ಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಕಮ್ಮಭವಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಂ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಕಥಿತಂ। ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಹಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ತತಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ।
ಇಧ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾತಿ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗತ್ತಾ ಇಧಲೋಕೇ ಚ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಮ್ಮತೋ ನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ ಇಧ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಕಮ್ಮಭವಂ ಅನಾಕಡ್ಢನ್ತಂ ಪರಲೋಕೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಕಥಿತಂ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಹಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥಾ ದಸ್ಸನಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ।
ಅಪಿಚ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ
ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತಿದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತೀಸೂತಿ ಲೋಕವೋಹಾರವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನರೋ ಪೋಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಸು ಲೋಕಪಞ್ಞತ್ತೀಸು। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ, ಪರಮತ್ಥಕಥಾತಿ ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೩೯-೪೪೩) ವಿತ್ಥಾರಿತಾ।
ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತೀಸೂತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ। ಇದಾನಿ ಯೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲಪಣ್ಣತ್ತೀಸು ಭಗವಾ ಅನುತ್ತರೋ ಹೋತಿ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ತಿಮೇ ಭನ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ। ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಕಾಯತೋ
ಪಾಳಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೨೪) ಏವಂ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭಿನೋ ವಸೇನ ಆಗತಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ। ಸೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ, ಚತೂಹಿ ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋವ ಹೋತಿ।
ಪಾಳಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ಆಗತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೨೫)।
ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿ ಕರೋತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿ। ಸೋ ಝಾನಫಸ್ಸಂ ಪಠಮಂ ಫುಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಟ್ಠಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠಾ
ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ। ತತ್ರಿದಂ ಸಙ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ, ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಞಾತಂ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠಂ ವಿದಿತಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಪಸ್ಸಿತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇಸೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವೋದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ವೋಚರಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೨೭)।
ಸದ್ಧಾಯ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಸೋಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವೋದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ವೋಚರಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ ನೋ ಚ ಖೋ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೨೮)। ಏತೇಸು ಹಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ, ಓಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ, ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಚ್ಛೇದಕಂ ಞಾಣಂ ಅದನ್ಧಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನಾಮ ನಾತಿತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ನ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅಸಿ ನ ಸೀಘಂ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವತರೋ ವಾಯಾಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಏವರೂಪಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾ। ಯಥಾ ಪನ ಅತಿನಿಸಿತೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅಸಿ ಸೀಘಂ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ನ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವತರಂ ವಾಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವರೂಪಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಉಭೋಪೇತೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಾಯೇವ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾವಾಹಿಂ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ’’ತಿ।
ತಥಾ
ಪಧಾನದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೧. ಪಧಾನೇಸೂತಿ ಇಧ ಪದಹನವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪಧಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಪಟಿಪದಾದೇಸನಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೨. ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾದೀಸು
ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೩. ನ ಚೇವ ಮುಸಾವಾದೂಪಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರೇ ಠಿತೋಪಿ ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ಚೇವ ಮುಸಾವಾದೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಭಾಸತಿ। ಅಟ್ಠ ಅನರಿಯವೋಹಾರೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಅರಿಯವೋಹಾರಯುತ್ತಮೇವ ಭಾಸತಿ। ನ ಚ ವೇಭೂತಿಯನ್ತಿ ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರೇ ಠಿತೋಪಿ ಭೇದಕರವಾಚಂ ನ ಚ ಪೇಸುಣಿಯನ್ತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವೇತಂ ವೇವಚನಂ। ವೇಭೂತಿಯವಾಚಾ ಹಿ ಪಿಯಭಾವಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಕರಣತೋ ‘‘ಪೇಸುಣಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಾಮಮೇವಸ್ಸಾ ಏತನ್ತಿ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಅವೋಚ। ನ ಚ ಸಾರಮ್ಭಜನ್ತಿ ಸಾರಮ್ಭಜಾ ಚ ಯಾ ವಾಚಾ, ತಞ್ಚ ನ ಭಾಸತಿ। ‘‘ತ್ವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ತ್ವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ ತವಾಚರಿಯೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ಅಹಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಕಥಾಪವತ್ತಂ ವಾ ಕರಣುತ್ತರಿಯವಾಚಂ ನ ಭಾಸತಿ। ಜಯಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಜಯಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಹುತ್ವಾ, ಯಥಾ ಹತ್ಥಕೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ ತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮೇನಪಿ ಅಧಮ್ಮೇನಪಿ ಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಚ್ಚಾಲಿಕಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಭಾಸತಿ, ಏವಂ ಮನ್ತಾ ಮನ್ತಾ ಚ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಮನ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ। ಪುನ ಮನ್ತಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರೇ ಠಿತೋ ದಿವಸಭಾಗಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಕಥಮೇವ ಕಥೇತೀತಿ। ನಿಧಾನವತಿನ್ತಿ ಹದಯೇಪಿ ನಿದಹಿತಬ್ಬಯುತ್ತಂ। ಕಾಲೇನಾತಿ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇನ।
ಏವಂ ಭಾಸಿತಾ ಹಿ ವಾಚಾ ಅಮುಸಾ ಚೇವ ಹೋತಿ ಅಪಿಸುಣಾ ಚ ಅಫರುಸಾ ಚ ಅಸಠಾ ಚ ಅಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾ ಚ। ಏವರೂಪಾ ಚ ಅಯಂ ವಾಚಾ ಚತುಸಚ್ಚನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ದಸಕಥಾವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ತೇರಸಧುತಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಸ್ಸಸಮಾಚಾರೇತಿ ತಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಸಚ್ಚೋ ಚಸ್ಸ ಸದ್ಧೋ ಚಾತಿ ಸೀಲಾಚಾರೇ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಚ್ಚೋ ಚ ಭವೇಯ್ಯ ಸಚ್ಚಕಥೋ ಸದ್ಧೋ ಚ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ। ನನು ಹೇಟ್ಠಾ ಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಮೇವ, ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಹೇಟ್ಠಾ ವಾಚಾಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಂ। ಸೀಲಾಚಾರೇ ಠಿತೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ತಮಸೋ ಹಸನಕಥಾಯಪಿ ಮುಸಾವಾದಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನ ಚ ಕುಹಕೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಹಕೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಛಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇಪಿ ಪಮಾಣಞ್ಞೂ। ಸಮಕಾರೀತಿ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಂ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ। ಅತನ್ದಿತೋತಿ ನಿತ್ತನ್ದೀ ಕಾಯಾಲಸಿಯವಿರಹಿತೋ। ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯೇನಾಪಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಅಟ್ಠಆರಬ್ಭವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕವಿಹಾರೀ। ಚೇತಸಿಕವೀರಿಯೇನಾಪಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಝಾಯೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಸತಿಮಾತಿ ಚಿರಕತಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಸಮತ್ಥಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
ಕಲ್ಯಾಣಪಟಿಭಾನೋತಿ ವಾಕ್ಕರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಪಟಿಭಾನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ। ಯುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ ಖೋ ಪನ ಹೋತಿ ನೋ ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ। ಸೀಲಸಮಾಚಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಿತಭಿಕ್ಖು ಮುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ ನ ಹೋತಿ, ಯುತ್ತಪಟಿಭಾನೋ ಪನ ಹೋತಿ ವಙ್ಗೀಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಗತಿಮಾತಿ ಗಮನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಧಿತಿಮಾತಿ ಧಾರಣಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಮತಿಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಮತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ನಾಮಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ತೀಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಞ್ಞಾವ ಕಥಿತಾ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಕರಣವೀರಿಯಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಬುದ್ಧವಚನಗಣ್ಹನವೀರಿಯಂ। ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ, ಇಧ ಬುದ್ಧವಚನಗಣ್ಹನಪಞ್ಞಾ। ನ ಚ ಕಾಮೇಸು ಗಿದ್ಧೋತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ಅಗಿದ್ಧೋ। ಸತೋ ಚ ನಿಪಕೋ ಚಾತಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಯಾ ಚೇವ ಞಾಣೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ನಿಪಕೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಅನುಸಾಸನವಿಧಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೪. ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೇನ। ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಯಥಾ ಮಯಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಂ ಅನುಸಾಸನೀ ದಿನ್ನಾ, ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ। ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾತಿಆದಿ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೧೫೫. ಪರಪುಗ್ಗಲವಿಮುತ್ತಿಞಾಣೇತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿಞಾಣೇ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೧೫೬. ಅಮುತ್ರಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋತಿ ಏಕೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಏಕೋ ಸುದ್ಧಖನ್ಧೇಯೇವ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಏಕೋ ಹಿ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏಕೋ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪನ ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಸುದ್ಧಖನ್ಧೇಯೇವ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನೇಕಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ಠತ್ವಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನೋ ಓತರತಿ। ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿಮಾಹ ಸೋ ಏವಮಾಹಾತಿ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಏವಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಸ್ಸತೋತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತೇ ಚ ಸತ್ತಾ ಸಂಸರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತ್ತಾ ಪನೇಸ ಏತಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಠಾನಂ ವಾ ನಿಯಮೋ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಇಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಇಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವೇತಂ। ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸಸ್ಸತವಾದೋತಿ ಥೇರೋ ಲಾಭಿಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ತಯೋ ಸಸ್ಸತವಾದೇ ಆಹ। ಭಗವತಾ ಪನ ತಕ್ಕೀವಾದಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಚತ್ತಾರೋ ವುತ್ತಾ। ಏತೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ವಾದಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಮಿಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
೧೫೭. ಗಣನಾಯ ವಾತಿ ಪಿಣ್ಡಗಣನಾಯ। ಸಙ್ಖಾನೇನಾತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕವಸೇನ ಮನೋಗಣನಾಯ। ಉಭಯಥಾಪಿ ಪಿಣ್ಡಗಣನಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ವಸ್ಸಾನಂ ಸತವಸೇನ ಸಹಸ್ಸವಸೇನ ಸತಸಹಸ್ಸವಸೇನ ಕೋಟಿವಸೇನ ಪಿಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ವಸ್ಸಸತಾನೀತಿ ವಾ ಏತ್ತಕಾ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ವೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಸೂರಂ ವಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಞಾಣಕುಸಲತಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವಸ್ಸಗಣನಾಯಪಿ ಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಕಪ್ಪಗಣನಾಯಪಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏತ್ತಕನ್ತಿ
೧೫೮. ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಸತ್ತಾನಂ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣೇತಿ ಭನ್ತೇ ಯಾಪಿ ಅಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಞಾಣದೇಸನಾ, ಸಾಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಅನುತ್ತರಾ। ಅತೀತಬುದ್ಧಾಪಿ ಏವಮೇವ ದೇಸೇಸುಂ। ಅನಾಗತಾಪಿ ಏವಮೇವ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತಿ। ತುಮ್ಹೇ ತೇಸಂ ಅತೀತಾನಾಗತಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾವ ದೇಸಯಿತ್ಥ। ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಏವಂಪಸನ್ನೋ ಅಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವತೀ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಪಾಳಿಯತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ।
೧೫೯. ಸಾಸವಾ ಸಉಪಧಿಕಾತಿ ಸದೋಸಾ ಸಉಪಾರಮ್ಭಾ। ನೋ ಅರಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅರಿಯಿದ್ಧೀತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನಾಸವಾ ಅನುಪಧಿಕಾತಿ ನಿದ್ದೋಸಾ ಅನುಪಾರಮ್ಭಾ। ಅರಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅರಿಯಿದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ? ಪಟಿಕೂಲೇ ಸತ್ತೇ ಮೇತ್ತಂ ಫರತಿ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಧಾತುಸಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೯೭)? ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಫರತಿ, ಧಾತುತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಸತ್ತೇ ಅಸುಭಸಞ್ಞಂ ಫರತಿ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ
ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಇಟ್ಠೇ ಅರಜ್ಜನ್ತೋ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅದುಸ್ಸನ್ತೋ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇನ ಮೋಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ। ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸೂತಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಾ ಅಯಂ ದ್ವೀಸು ಇದ್ಧೀಸು ಏವಂದೇಸನಾ, ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ। ತಂ ಭಗವಾತಿ ತಂ ದೇಸನಂ ಭಗವಾ ಅಸೇಸಂ ಸಕಲಂ ಅಭಿಜಾನಾತಿ। ತಂ ಭಗವತೋತಿ ತಂ ದೇಸನಂ ಭಗವತೋ ಅಸೇಸಂ ಅಭಿಜಾನತೋ। ಉತ್ತರಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಉತ್ತರಿ ಅಭಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಅಯಂ ನಾಮ ಇತೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಯಂ ಭಗವಾ ನ ಜಾನಾತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ। ಯದಭಿಜಾನಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾತಿ ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅನಭಿಞ್ಞಾತಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಯದಿದಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸು ಭಗವತಾ ಉತ್ತರಿತರೋ ನತ್ಥಿ। ಅತೀತಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ಇದ್ಧಿಯೋ ದೇಸೇಸುಂ, ಅನಾಗತಾಪಿ ಇಮಾವ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತಿ। ತುಮ್ಹೇಪಿ ತೇಸಂ ಞಾಣೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಇಮಾವ ದೇಸಯಿತ್ಥ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಸು ಅನುತ್ತರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಏವಂಪಸನ್ನೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತೀ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಅಪರಮ್ಪರಿಯಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿ, ತೇವ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಞ್ಞಥಾಸತ್ಥುಗುಣದಸ್ಸನಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಇದಾನಿ ಅಪರೇನಪಿ ಆಕಾರೇನ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಂ ತಂ ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನಾತಿ ಸದ್ಧಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ವೀರಿಯಂ ಥಾಮೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ವೀರಿಯವೇವಚನಾನಿ। ತತ್ಥ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನಾತಿ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೇನ। ಥಾಮವತಾತಿ ಥಾಮಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಥಿರವೀರಿಯೇನ। ಪುರಿಸಥಾಮೇನಾತಿ ತೇನ ಥಾಮವತಾ ಯಂ ಪುರಿಸಥಾಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನನ್ತರಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುರಿಸಧೋರಯ್ಹೇನಾತಿ ಯಾ ಅಸಮಧುರೇಹಿ ಬುದ್ಧೇಹಿ ವಹಿತಬ್ಬಾ ಧುರಾ, ತಂ ಧುರಂ ವಹನಸಮತ್ಥೇನ ಮಹಾಪುರಿಸೇನ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ ತಂ ಭಗವತಾತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಾನಾಗತಬುದ್ಧೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಮೇವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ, ಭಗವತೋ ಏಕಗುಣೋಪಿ ಊನೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಂ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಕೇಣಿಯಜಟಿಲಾದಯೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ‘‘ಕೋ ಜಾನಾತಿ ಪರಲೋಕಂ
ಹೀನನ್ತಿ ಲಾಮಕಂ। ಗಮ್ಮನ್ತಿ ಗಾಮವಾಸೀನಂ ಧಮ್ಮಂ। ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ। ಅನರಿಯನ್ತಿ ನ ನಿದ್ದೋಸಂ। ನ ವಾ ಅರಿಯೇಹಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ। ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಅನತ್ಥಸಂಯುತ್ತಂ। ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗನ್ತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಯುತ್ತಂ, ದುಕ್ಖಮಂ ವಾ। ಯಥಾ ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಂ ಪರಿವಜ್ಜೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ಕಾಯಕಿಲಮಥಂ ಅನುಧಾವನ್ತಿ, ತತೋ ಮುಞ್ಚಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಕಾಮಸುಖಂ ಅನುಧಾವನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವಾ। ಭಗವಾ ಪನ ಉಭೋ ಏತೇ ಅನ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾ ಸಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಚಕ್ಖುಕರಣೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಮೇವ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಚ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಆಭಿಚೇತಸಿಕಾನನ್ತಿ ಅಭಿಚೇತಸಿಕಾನಂ, ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸುಖವಿಹಾರಾನಂ। ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತನ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕದುತಿಯಜ್ಝಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೨)। ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತನ್ತೇ ಸಹ ಮಗ್ಗೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ। ದಸುತ್ತರಸುತ್ತನ್ತೇ ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಯಥಾಕಾಮಲಾಭೀ। ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀತಿ ಅದುಕ್ಖಲಾಭೀ। ಅಕಸಿರಲಾಭೀತಿ ವಿಪುಲಲಾಭೀ।
ಅನುಯೋಗದಾನಪ್ಪಕಾರವಣ್ಣನಾ
೧೬೧. ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾ। ತೀಣಿ ಹಿ ಖೇತ್ತಾನಿ – ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ ಆಣಾಖೇತ್ತಂ ವಿಸಯಖೇತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು। ಸಾ ಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮನಕಾಲೇ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಸಮ್ಬೋಧಿಕಾಲೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಕಮ್ಪತಿ। ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಪನ ಆಣಾಖೇತ್ತಂ ನಾಮ। ಆಟಾನಾಟಿಯಮೋರಪರಿತ್ತಧಜಗ್ಗಪರಿತ್ತರತನಪರಿತ್ತಾದೀನಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಆಣಾ ವತ್ತತಿ। ವಿಸಯಖೇತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ‘‘ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಞೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೫೫) ವಚನತೋ ಅವಿಸಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಇಮೇಸು
ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ ಏಕತೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ‘‘ಬೋಧಿಂ ಅಪತ್ವಾ ನ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ, ತಾವ ಪುಬ್ಬೇತಿ ನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಕಮ್ಪನೇನೇವ ಖೇತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ನಿವಾರಿತಾ ಹೋತಿ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ಯಾವ ಸಾಸಪಮತ್ತಾಪಿ ಧಾತುಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಾವ ಪಚ್ಛಾತಿ ನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಾತೂಸು ಹಿ ಠಿತಾಸು
ತಿಪಿಟಕಅನ್ತರಧಾನಕಥಾ
ತೀಣಿ ಅನ್ತರಧಾನಾನಿ ನಾಮ ಪರಿಯತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ, ಪಟಿವೇಧಅನ್ತರಧಾನಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಯತ್ತೀತಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ। ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ। ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಪಟಿಪದಾ। ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿಪಿ ನ ಹೋತಿಪಿ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಪಟಿವೇಧಕರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ, ಏಸ ಭಿಕ್ಖು ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೀಪೇ ಏಕವಾರಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ನಾಹೋಸಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿಪೂರಕಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಅಪ್ಪಾ। ಇತಿ ಪಟಿವೇಧೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿಪಿ ನ ಹೋತಿಪಿ। ಸಾಸನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪನ ಪರಿಯತ್ತಿ ಪಮಾಣಂ। ಪಣ್ಡಿತೋ ಹಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಸುತ್ವಾ ದ್ವೇಪಿ ಪೂರೇತಿ।
ಯಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಆಳಾರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾ ಸತ್ತ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಸೋ ನ ಜಾನಾಮೀತಿ ಆಹ। ತತೋ ಉದಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಸೋ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ತಸ್ಸ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಂ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸಿ, ಏವಮೇವ
ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇ ಅನ್ತರಧಾಯಮಾನೇ ಪಠಮಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಏಕಾದಸಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಏಕಕಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ ಚಕ್ಕಪೇಯ್ಯಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಓಘತರಣಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತದನನ್ತರಂ ದೀಘನಿಕಾಯೋ ದಸುತ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಗಾಥಾನಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದ್ಧಾನಂ
ದ್ವೀಸು ಪನ ಪಿಟಕೇಸು ಅನ್ತರಹಿತೇಸುಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಠಿತೇ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪರಿವಾರಕ್ಖನ್ಧಕೇಸು ಅನ್ತರಹಿತೇಸು ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಠಿತೇ ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಅನ್ತರಹಿತೇ ಮಾತಿಕಾಯಪಿ ಠಿತಾಯ ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಮಾತಿಕಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಪಬ್ಬಜ್ಜಾಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ಠಿತಾಸು ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಲಿಙ್ಗಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇತವತ್ಥಸಮಣವಂಸೋ ಪನ ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾಸನಂ ಧಾರೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತೇಹಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಛಳಭಿಞ್ಞೇಹಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ। ತೇವಿಜ್ಜೇಹಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ। ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೇಹಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇಹಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಪಚ್ಛಿಮಕಸ್ಸ ಪನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಪಚ್ಛಿಮಕಸ್ಸ ಸೀಲಭೇದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾಸನಂ ಓಸಕ್ಕಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ।
ಸಾಸನಅನ್ತರಹಿತವಣ್ಣನಾ
ತೀಣಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅಹೋಸಿ। ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ। ಧಾತುಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸಾಸನಸ್ಸ ಕಿರ ಓಸಕ್ಕನಕಾಲೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಧಾತುಯೋ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಹಾಚೇತಿಯತೋ ನಾಗದೀಪೇ ರಾಜಾಯತನಚೇತಿಯಂ। ತತೋ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ನಾಗಭವನತೋಪಿ ದೇವಲೋಕತೋಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋಪಿ ಧಾತುಯೋ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಮೇವ
ತಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ
ಯಾವ ನ ಏವಂ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ತಾವ ಅಚರಿಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾ। ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ। ಕತಮೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨)। ಯದಿ ಚ ದ್ವೇ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಅಟ್ಠ ವಾ ಸೋಳಸ ವಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಅನಚ್ಛರಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಹಾರೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೇತಿಯಾನಮ್ಪಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಳಾರೋ ನ ಹೋತಿ। ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಬಹುತಾಯ ನ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಜಾತಾ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ದೇಸನಾಯ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ ಏಕೋ ದೇಸೇತಿ। ಅಞ್ಞೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಸೋವ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಅನಚ್ಛರಿಯೋ ಸಿಯಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೇ ದೇಸನಾಪಿ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಹೋತಿ, ವಿವಾದಭಾವತೋ ಚ। ಬಹೂಸು ಹಿ ಬುದ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಬಹೂನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ವಿಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ ಮಧುರಸ್ಸರೋ ಲಾಭೀ ಪುಞ್ಞವಾತಿ ವಿವದೇಯ್ಯುಂ। ತಸ್ಮಾಪಿ ಏವಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಪಿ ಚೇತಂ ಕಾರಣಂ ಮಿಲಿನ್ದರಞ್ಞಾಪಿ ಪುಟ್ಠೇನ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –
ಭನ್ತೇ, ನಾಗಸೇನ, ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ದೇಸಯನ್ತಾ ಚ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇಪಿ
ಅಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ, ಏಕಸ್ಸೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣಂ ಧಾರೇತಿ, ಯದಿ ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನಾಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಧಾರೇಯ್ಯ, ಚಲೇಯ್ಯ, ಕಮ್ಪೇಯ್ಯ, ನಮೇಯ್ಯ, ಓಣಮೇಯ್ಯ, ವಿನಮೇಯ್ಯ, ವಿಕಿರೇಯ್ಯ, ವಿಧಮೇಯ್ಯ, ವಿದ್ಧಂಸೇಯ್ಯ, ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ।
ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ನಾವಾ ಏಕಪುರಿಸಸನ್ಧಾರಣೀ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕಪುರಿಸೇ ಅಭಿರೂಳ್ಹೇ ಸಾ ನಾವಾ ಸಮುಪಾದಿಕಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥ ದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ತಾದಿಸೋ ಆಯುನಾ ವಣ್ಣೇನ ವಯೇನ ಪಮಾಣೇನ ಕಿಸಥೂಲೇನ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ, ಸೋ ತಂ ನಾವಂ ಅಭಿರೂಹೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಸಾ, ಮಹಾರಾಜ, ನಾವಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಧಾರೇಯ್ಯಾತಿ? ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಚಲೇಯ್ಯ, ಕಮ್ಪೇಯ್ಯ, ನಮೇಯ್ಯ, ಓಣಮೇಯ್ಯ, ವಿನಮೇಯ್ಯ, ವಿಕಿರೇಯ್ಯ, ವಿಧಮೇಯ್ಯ, ವಿದ್ಧಂಸೇಯ್ಯ, ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಓಸೀದೇಯ್ಯ ಉದಕೇತಿ। ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ, ಏಕಸ್ಸೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣಂ ಧಾರೇತಿ, ಯದಿ ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನಾಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಧಾರೇಯ್ಯ…ಪೇ॰… ನ ಠಾನಮುಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ।
ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ಛಾದೇನ್ತಂ ಯಾವ ಕಣ್ಠಮಭಿಪೂರಯಿತ್ವಾ, ಸೋ ಧಾತೋ ಪೀಣಿತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ನಿರನ್ತರೋ ತನ್ದೀಕತೋ ಅನೋಣಮಿತದಣ್ಡಜಾತೋ ಪುನದೇವ ತಾವತಕಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಸುಖಿತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ? ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ
ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನ ಪಥವೀ ಚಲತೀತಿ? ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ
ಅಪಿಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಬಲಪರಿದೀಪನಾಯ ಓಸಾರಿತಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಅತಿರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಪರಿಸಾಯ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ, ಉಭತೋ ಪಕ್ಖಜಾತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಲವಾಮಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಸಾಯ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಮಚ್ಚೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅಮಚ್ಚೋ’’ತಿ, ಉಭತೋ ಪಕ್ಖಜಾತಾ ಹೋನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯದಿ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಪರಿಸಾಯ ವಿವಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ, ಉಭತೋ ಪಕ್ಖಜಾತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಇದಂ ತಾವ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕಂ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ‘‘ಅಗ್ಗೋ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ, ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಜೇಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ, ಸೇಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋತಿ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಬುದ್ಧೋತಿ, ಉತ್ತಮೋ ಬುದ್ಧೋತಿ, ಪವರೋ ಬುದ್ಧೋತಿ, ಅಸಮೋ ಬುದ್ಧೋತಿ
ಅಪಿಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಸಭಾವಪಕತಿ ಏಸಾ, ಯಂ ಏಕೋಯೇವ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ಮಹನ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ, ಯಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಏಕಂಯೇವ ಹೋತಿ। ಪಥವೀ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹನ್ತೀ, ಸಾ ಏಕಾಯೇವ। ಸಾಗರೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ। ಸಿನೇರು ಗಿರಿರಾಜಾ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ। ಆಕಾಸೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ। ಸಕ್ಕೋ ಮಹನ್ತೋ, ಸೋ ಏಕೋಯೇವ। ಮಾರೋ ಮಹನ್ತೋ
ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ನವವಿಧಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ। ಸಹಧಮ್ಮಿಕೋತಿ ಸಕಾರಣೋ। ವಾದಾನುವಾದೋತಿ ವಾದೋಯೇವ।
ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ಆಯಸ್ಮಾ ಉದಾಯೀತಿ ತಯೋ ಥೇರಾ ಉದಾಯೀ ನಾಮ – ಲಾಳುದಾಯೀ, ಕಾಳುದಾಯೀ, ಮಹಾಉದಾಯೀತಿ। ಇಧ ಮಹಾಉದಾಯೀ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಾದಪಿಟ್ಠಿತೋ ಸೀಸಮತ್ಥಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೀಸಮತ್ಥಕತೋ ಪಾದಪಿಟ್ಠಿಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಉಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಜ್ಝಂ ಓತರತಿ, ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಭತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ನಿರನ್ತರಂ ಪೀತಿಯಾ ಫುಟಸರೀರೋ ಬಲವಸೋಮನಸ್ಸೇನ ದಸಬಲಸ್ಸ ಗುಣಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹತಾ। ಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾತಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಲ್ಲೇಖತಾತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಲ್ಲಿಖಿತಭಾವೋ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋ ನಾಮ। ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾತುಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ನ ಆವಿ ಕರಿಸ್ಸತಿ। ಪಟಾಕಂ ಪರಿಹರೇಯ್ಯುನ್ತಿ ‘‘ಕೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ಪಟಾಕಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಾಳನ್ದಂ ವಿಚರೇಯ್ಯುಂ।
ಪಸ್ಸ ಖೋ ತ್ವಂ, ಉದಾಯಿ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ಪಸ್ಸ ಉದಾಯಿ ಯಾದಿಸೀ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ। ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ನೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾತುಕರೋತಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಂ ಕಥೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ನ ಕಥೇತಿ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀಹಿ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ಚೀವರಾದಿಹೇತುಂ ನ ಕಥೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಪಸ್ಸ ಖೋ ತ್ವಂ, ಉದಾಯಿ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ’’ತಿಆದಿ। ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಂ ಪನ ಆಗಮ್ಮ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಕಥೇತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಸದೇವಕಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನತ್ಥಿ ಮೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ೧೧)।
ಏವಂ
೧೬೩. ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾಸೇಯ್ಯಾಸಿ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಮೇ ಕಥಿತನ್ತಿ ಮಾ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾದೀಸು ನ ಕಥಯಿತ್ಥ। ಅಜ್ಜ ವಾ ಮೇ ಕಥಿತನ್ತಿ ಮಾ ಪರದಿವಸಾದೀಸು ನ ಕಥಯಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪವೇದೇಸೀತಿ ಕಥೇಸಿ। ಇಮಸ್ಸ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸಾತಿ ನಿಗ್ಗಾಥಕತ್ತಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ನಾಮಂ। ಇದಂ ಪನ ‘‘ಇತಿ ಹಿದ’’ನ್ತಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಪದಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ಠಪಿತಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।