೩. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಅತ್ತದೀಪಸರಣತಾವಣ್ಣನಾ
೮೦. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ – ಮಾತುಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ತಂ ನಗರಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಅವಿದೂರೇ ವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರತಿ। ‘‘ತತ್ರ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ –
ಭಗವಾ ಕಿರ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಸಮಯೇ ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ಇಮಾಯ ಅನಾಗತವಂಸದೀಪಿಕಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಕಥಾಯ ಮಾತುಲನಗರವಾಸೀನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಾತೋವ ವೀಸತಿಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೋ ಮಾತುಲನಗರಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ। ಮಾತುಲನಗರವಾಸಿನೋ ಖತ್ತಿಯಾ ‘‘ಭಗವಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮ್ಮ ದಸಬಲಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರೇನ ನಗರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಂ ಸಂವಿಧಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಮಹಾರಹೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಹಾದಾನಂ ಅದಂಸು। ಭಗವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಇಮೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅಯಂ ಪದೇಸೋ ಸಮ್ಬಾಧೋ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಠಾತುಂ ವಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ಓಕಾಸೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮಹತಾ ಖೋ ಪನ ಸಮಾಗಮೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಅಥ ರಾಜಕುಲಾನಂ ಭತ್ತಾನುಮೋದನಂ ಅಕತ್ವಾವ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಸತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮೋದನಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಅದ್ಧಾ ಭತ್ತಗ್ಗಂ ಅಮನಾಪಂ ಅಹೋಸಿ, ಬುದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ನ ಸಕ್ಕಾ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ, ಬುದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಾಸಕರಣಂ ನಾಮ ಸಮುಸ್ಸಿತಫಣಂ ಆಸೀವಿಸಂ ಗೀವಾಯ ಗಹಣಸದಿಸಂ ಹೋತಿ; ಏಥ ಭೋ, ತಥಾಗತಂ ಖಮಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಸಕಲನಗರವಾಸಿನೋ ಭಗವತಾ ಸಹೇವ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ। ಭಗವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋವ ಮಗಧಕ್ಖೇತ್ತೇ ಠಿತಂ ಸಾಖಾವಿಟಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ದಚ್ಛಾಯಂ ಕರೀಸಮತ್ತಭೂಮಿಪತ್ಥಟಂ ಏಕಂ ಮಾತುಲರುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ
ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತತ್ರ ಉಪವಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದೀಪಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿಂ ಪರಾಯಣಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತಸರಣಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅನಞ್ಞಸರಣಾತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಸರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾಯಾಮೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸುಜ್ಝನತೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಥೋ, ಕೋ ಹಿ ನಾಥೋ ಪರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೬೦)। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ। ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ತಾ ನಾಮ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮದೀಪಾ ಧಮ್ಮಸರಣಾ ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ। ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ।
ಗೋಚರೇತಿ ಚರಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಸಕೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇ। ಪೇತ್ತಿಕೇ ವಿಸಯೇತಿ ಪಿತಿತೋ ಆಗತವಿಸಯೇ। ಚರತನ್ತಿ ಚರನ್ತಾನಂ। ‘‘ಚರನ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ನ ಲಚ್ಛತೀತಿ ನ ಲಭಿಸ್ಸತಿ ನ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ। ಮಾರೋತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋಪಿ, ಮಚ್ಚುಮಾರೋಪಿ, ಕಿಲೇಸಮಾರೋಪಿ। ಓತಾರನ್ತಿ ರನ್ಧಂ ಛಿದ್ದಂ ವಿವರಂ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಲೇಡ್ಡುಟ್ಠಾನತೋ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ತೋರಣೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಬಾಲಾತಪಂ ತಪನ್ತಂ ಲಾಪಂ ಸಕುಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಪಕ್ಖನ್ದಸೇನಸಕುಣವತ್ಥುನಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಕುಣಗ್ಘಿ ಲಾಪಂ ಸಕುಣಂ ಸಹಸಾ ಅಜ್ಝಪ್ಪತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲಾಪೋ ಸಕುಣೋ ಸಕುಣಗ್ಘಿಯಾ ಹರಿಯಮಾನೋ ಏವಂ ಪರಿದೇವಸಿ ‘ಮಯಮೇವಮ್ಹ ಅಲಕ್ಖಿಕಾ, ಮಯಂ ಅಪ್ಪಪುಞ್ಞಾ, ಯೇ
ಅಥ ಖೋ
ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾ ಅಗೋಚರೇ ಚರಿತ್ಥ ಪರವಿಸಯೇ, ಅಗೋಚರೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚರತಂ ಪರವಿಸಯೇ ಲಚ್ಛತಿ ಮಾರೋ ಓತಾರಂ, ಲಚ್ಛತಿ ಮಾರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಗೋಚರೋ ಪರವಿಸಯೋ, ಯದಿದಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ, ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಸದ್ದಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ, ಘಾನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಗನ್ಧಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರಸಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ, ಕಾಯವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ। ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಗೋಚರೋ ಪರವಿಸಯೋ।
ಗೋಚರೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚರಥ…ಪೇ॰… ನ ಲಚ್ಛತಿ ಮಾರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ, ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ। ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ, ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ; ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ, ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ; ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ, ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ; ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ, ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ – ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೧)।
ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಾನಂ। ಸಮಾದಾನಹೇತೂತಿ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನಹೇತು। ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀತಿ
ದಳ್ಹನೇಮಿಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಕುಸಲಂ
ಇಧ ಪನ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಾ ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಓವಾದೇ ನ ಅಟ್ಠಂಸು, ತದಾ ಆಯುನಾಪಿ ವಣ್ಣೇನಾಪಿ ಇಸ್ಸರಿಯೇನಾಪಿ ಪರಿಹಾಯಿಂಸು। ಯದಾ ಪನ ಅಟ್ಠಂಸು, ತದಾ ವಡ್ಢಿಂಸೂತಿ ವತ್ವಾ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಮಹಾಪದಾನೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೩) ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೇವ।
೮೨. ಓಸಕ್ಕಿತನ್ತಿ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅವಸಕ್ಕಿತಂ। ಠಾನಾ ಚುತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಠಾನಾ ಅಪಗತಂ। ತಂ ಕಿರ ಚಕ್ಕರತನಂ ಅನ್ತೇಪುರದ್ವಾರೇ ಅಕ್ಖಾಹತಂ ವಿಯ ವೇಹಾಸಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವೇ ಖದಿರತ್ಥಮ್ಭೇ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕರತನಮತ್ಥಕೇ ನೇಮಿಅಭಿಮುಖಂ ಏಕಂ ಸುತ್ತಕಂ ಬನ್ಧಿಂಸು। ಅಧೋಭಾಗೇಪಿ ನೇಮಿಅಭಿಮುಖಂ ಏಕಂ ಬನ್ಧಿಂಸು। ತೇಸು ಉಪರಿಮಸುತ್ತತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಓಗತಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಓಸಕ್ಕಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಗತಂ ಠಾನಾ ಚುತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತದೇತಂ ಅತಿಬಲವದೋಸೇ ಸತಿ ಏವಂ ಹೋತಿ। ಸುತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಂ ವಾ ಭಟ್ಠಂ ಠಾನಾ ಚುತಮೇವ ಹೋತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಸಕ್ಕಿತಂ ಠಾನಾ ಚುತ’’ನ್ತಿ।
ಅಥ ಮೇ ಆರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ತಾತ, ತ್ವಂ ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛ, ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಯದಾ ಚಕ್ಕರತನಂ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಓಸಕ್ಕಿತಂ ಠಾನಾ ಚುತಂ ಪಸ್ಸಸಿ, ಅಥ ಮಯ್ಹಂ ಆಚಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾಸಿ। ಜೀವಿತಞ್ಹಿ ಮೇ ತವ ಹತ್ಥೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ। ಅದ್ದಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಅದ್ದಸ।
೮೩. ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಥ ರಾಜಾ ದಳ್ಹನೇಮಿ ‘‘ಚಕ್ಕರತನಂ ಓಸಕ್ಕಿತ’’ನ್ತಿ ಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಏಕಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತಮೇವ। ಇದಂ ಹಿಸ್ಸ ಕುಲಸನ್ತಕಂ। ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ಪನ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ನ ತಂ ಸಕ್ಕಾ ದಾತುಂ। ಕುಲಸನ್ತಕಂ ಪನ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಕೇಸಮಸ್ಸುನ್ತಿ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇನ್ತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರೂಳ್ಹಕೇಸೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಕಾಸಾಯಾನೀತಿ ಕಸಾಯರಸಪೀತಾನಿ। ಆದಿತೋ ಏವಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಕ್ಕಲಾನಿಪಿ ಧಾರೇನ್ತಿ। ಪಬ್ಬಜೀತಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಮಙ್ಗಲವನುಯ್ಯಾನೇಯೇವ ವಸಿ। ರಾಜಿಸಿಮ್ಹೀತಿ ರಾಜಈಸಿಮ್ಹಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತಾ ಹಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಸಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ ಪನ ಪಹಾಯ ರಾಜಪಬ್ಬಜಿತಾ ರಾಜಿಸಯೋತಿ। ಅನ್ತರಧಾಯೀತಿ ಅನ್ತರಹಿತಂ ನಿಬ್ಬುತದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ಅಭಾವಂ ಉಪಗತಂ। ಪಟಿಸಂವೇದೇಸೀತಿ ಕನ್ದನ್ತೋ ಪರಿದೇವನ್ತೋ ಜಾನಾಪೇಸಿ। ಪೇತ್ತಿಕನ್ತಿ ಪಿತಿತೋ ಆಗತಂ ದಾಯಜ್ಜಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಕುಸೀತೇನ ಹೀನವೀರಿಯೇನ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನ್ತೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸುಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದಸವಿಧಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ ಪೂರೇನ್ತೇನೇವೇತಂ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಅಥ ನಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಚೋದೇನ್ತೋ ‘‘ಇಙ್ಘ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅರಿಯೇತಿ ನಿದ್ದೋಸೇ। ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀನಂ ವತ್ತೇ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಅರಿಯವತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೪. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮಂ। ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತಸಾ ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ। ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕತೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಟ್ಠು ಕತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇತಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾರವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಧಮ್ಮಂ ಮಾನೇನ್ತೋತಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಪಿಯಞ್ಚ ಭಾವನೀಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ। ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜೇನ್ತೋತಿ ತಂ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದಿಪೂಜನೇನಸ್ಸ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಯಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣಾದೀಹಿ ನೀಚವುತ್ತಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತೂತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಜಮಿವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಕೇತುಮಿವ ಚ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತು ಚ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆಗತಭಾವೇನ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ। ಧಮ್ಮಿಕಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಂ ಸಂವಿದಹಸ್ಸೂತಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕಾ, ರಕ್ಖಾ ಚ ಆವರಣಞ್ಚ ಗುತ್ತಿ ಚ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿ ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅನ್ತೋಜನಸಙ್ಖಾತಂ ತವ ಪುತ್ತದಾರಂ ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇಹಿ, ವತ್ಥಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ಚಸ್ಸ ದೇಹಿ, ಸಬ್ಬೋಪದ್ದವೇ ಚಸ್ಸ ನಿವಾರೇಹಿ। ಬಲಕಾಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಬಲಕಾಯೋ ಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭತ್ತವೇತನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಭಿಸಿತ್ತಖತ್ತಿಯಾ ಭದ್ರಸ್ಸಾಜಾನೇಯ್ಯಾದಿರತನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಉಪಸಙ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಾ। ಅನುಯನ್ತಖತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಅನುರೂಪಯಾನವಾಹನಸಮ್ಪದಾನೇನಪಿ ಪರಿತೋಸೇತಬ್ಬಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅನ್ನಪಾನವತ್ಥಾದಿನಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇನ। ಗಹಪತಿಕಾ ಭತ್ತಬೀಜನಙ್ಗಲಫಾಲಬಲಿಬದ್ದಾದಿಸಮ್ಪದಾನೇನ। ತಥಾ ನಿಗಮವಾಸಿನೋ ನೇಗಮಾ, ಜನಪದವಾಸಿನೋ ಚ ಜಾನಪದಾ। ಸಮಿತಪಾಪಬಾಹಿತಪಾಪಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರಸಮ್ಪದಾನೇನ ಸಕ್ಕಾತಬ್ಬಾ। ಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋ ಅಭಯದಾನೇನ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತಬ್ಬಾ।
ವಿಜಿತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ। ಅಧಮ್ಮಕಾರೋತಿ ಅಧಮ್ಮಕಿರಿಯಾ। ಮಾ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಯಥಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ನಂ ಪಟಿಪಾದೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಸಮಿತಪಾಪಬಾಹಿತಪಾಪಾ। ಮದಪ್ಪಮಾದಾ ಪಟಿವಿರತಾತಿ ನವವಿಧಾ ಮಾನಮದಾ, ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತವೋಸ್ಸಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತಾ ಪಮಾದಾ ಚ ಪಟಿವಿರತಾ। ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚೇ ನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಞ್ಚ ಸುರತಭಾವೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಏಕಮತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ರಾಗಾದೀನಂ ದಮನಾದೀಹಿ ಏಕಮತ್ತಾನಂ ದಮೇನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕಾಲೇನ ಕಾಲನ್ತಿ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಗೂಥಂ ವಿಯ ವಿಸಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿಂ ವಿಯ ಚ ಸುಟ್ಠು ವಜ್ಜೇಯ್ಯಾಸಿ। ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸುರಭಿಕುಸುಮದಾಮಂ ವಿಯ ಅಮತಂ ವಿಯ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾಸಿ।
ಇಧ ಠತ್ವಾ ವತ್ತಂ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಂ। ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿಂ ಬಲಕಾಯೇಪಿ ಏಕಂ, ಖತ್ತಿಯೇಸು ಏಕಂ, ಅನುಯನ್ತೇಸು ಏಕಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕೇಸು ಏಕಂ, ನೇಗಮಜಾನಪದೇಸು ಏಕಂ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಏಕಂ, ಮಿಗಪಕ್ಖೀಸು ಏಕಂ, ಅಧಮ್ಮಕಾರಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಂ, ಅಧನಾನಂ ಧನಾನುಪ್ಪದಾನಂ ಏಕಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನಂ ಏಕನ್ತಿ ಏವಮೇತಂ ದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಗಹಪತಿಕೇ ಪನ ಪಕ್ಖಿಜಾತೇ ಚ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಗಣೇನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಅವುತ್ತಂ ವಾ ಗಣೇನ್ತೇನ ಅಧಮ್ಮರಾಗಸ್ಸ ಚ ವಿಸಮಲೋಭಸ್ಸ ಇದಂ ಖೋ ತಾತ ತನ್ತಿ ಇದಂ ದಸವಿಧಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಞ್ಚ ಅರಿಯಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ ನಾಮ। ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ। ತದಹುಪೋಸಥೇತಿಆದಿ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೇ ವುತ್ತಂ।
೯೦. ಸಮತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾ। ಸುದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಪಸಾಸತೀತಿ ಅನುಸಾಸತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪೋರಾಣಕಂ ರಾಜವಂಸಂ ರಾಜಪವೇಣಿಂ ರಾಜಧಮ್ಮಂ ಪಹಾಯ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ಜನಪದಂ ಅನುಸಾಸತೀತಿ। ಏವಮಯಂ ಮಘದೇವವಂಸಸ್ಸ ಕಳಾರಜನಕೋ ವಿಯ ದಳ್ಹನೇಮಿವಂಸಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಕೋ ಅನ್ತಿಮಪುರಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ಪುಬ್ಬೇನಾಪರನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇನ ಸದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪರಕಾಲಂ। ಜನಪದಾ ನ ಪಬ್ಬನ್ತೀತಿ ನ ವಡ್ಢನ್ತಿ। ಯಥಾ ತಂ ಪುಬ್ಬಕಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಕಾನಂ ರಾಜೂನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಸದಿಸಾಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಿಂಸು, ತಥಾ ನ ಪಬ್ಬನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಸುಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ ಹತವಿಲುತ್ತಾ, ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಸು
ಅಮಚ್ಚಾ ಪಾರಿಸಜ್ಜಾತಿ ಅಮಚ್ಚಾ ಚೇವ ಪರಿಸಾವಚರಾ ಚ। ಗಣಕಮಹಾಮತ್ತಾತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಾದಿಪಾಠಗಣಕಾ ಚೇವ ಮಹಾಅಮಚ್ಚಾ ಚ। ಅನೀಕಟ್ಠಾತಿ ಹತ್ಥಿಆಚರಿಯಾದಯೋ। ದೋವಾರಿಕಾತಿ ದ್ವಾರರಕ್ಖಿನೋ। ಮನ್ತಸ್ಸಾಜೀವಿನೋತಿ ಮನ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಯೇ ಜೀವನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ ಮಹಾಮತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಏತಂ ನಾಮಂ।
ಆಯುವಣ್ಣಾದಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೧. ನೋ ಚ ಖೋ ಅಧನಾನನ್ತಿ ಬಲವಲೋಭತ್ತಾ ಪನ ಅಧನಾನಂ ದಲಿದ್ದಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧನಂ ನಾನುಪ್ಪದಾಸಿ। ನಾನುಪ್ಪದಿಯಮಾನೇತಿ ಅನನುಪ್ಪದಿಯಮಾನೇ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ದಾಲಿದ್ದಿಯನ್ತಿ ದಲಿದ್ದಭಾವೋ। ಅತ್ತನಾ ಚ ಜೀವಾಹೀತಿ ಸಯಞ್ಚ ಜೀವಂ ಯಾಪೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧಗ್ಗಿಕನ್ತಿಆದೀಸು ಉಪರೂಪರಿಭೂಮೀಸು ಫಲದಾನವಸೇನ ಉದ್ಧಮಗ್ಗಮಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಗ್ಗಿಕಾ। ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿತಾ ತತ್ರುಪಪತ್ತಿಜನನತೋತಿ ಸೋವಗ್ಗಿಕಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಾ। ಸುಟ್ಠು ಅಗ್ಗಾನಂ ದಿಬ್ಬವಣ್ಣಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಸೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಾ। ಏವರೂಪಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ದಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೯೨. ಪವಡ್ಢಿಸ್ಸತೀತಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ ಬಹುಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸುನಿಸೇಧಂ ನಿಸೇಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ನಿಸಿದ್ಧಂ ನಿಸೇಧೇಯ್ಯಂ। ಮೂಲಘಚ್ಚನ್ತಿ ಮೂಲಹತಂ। ಖರಸ್ಸರೇನಾತಿ ಫರುಸಸದ್ದೇನ। ಪಣವೇನಾತಿ ವಜ್ಝಭೇರಿಯಾ।
೯೩. ಸೀಸಾನಿ ನೇಸಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಯೇಸಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಮೂಲಕಮುಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ಹರಿಸ್ಸಾಮ, ತೇಸಂ ತಥೇವ ಸೀಸಾನಿ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮ, ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಹಟಭಾವಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ದಾನಿ ಕಿಮೇತ್ಥ ರಾಜಾಪಿ ಏವಂ ಉಟ್ಠಾಯ ಪರಂ ಮಾರೇತೀತಿ ಅಯಂ ನೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪಕ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಆರಭಿಂಸು। ಪನ್ಥದುಹನನ್ತಿ ಪನ್ಥಘಾತಂ, ಪನ್ಥೇ ಠತ್ವಾ ಚೋರಕಮ್ಮಂ।
೯೪. ನ ಹಿ, ದೇವಾತಿ ಸೋ ಕಿರ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ರಾಜಾ ಸಚ್ಚಂ ದೇವಾತಿ ಮುಖಪಟಿಞ್ಞಾಯ ದಿನ್ನಾಯ ಮಾರಾಪೇತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಮುಸಾವಾದಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ, ಮರಣಭಯಾ ‘‘ನ ಹಿ ದೇವಾ’’ತಿ ಅವೋಚ।
೯೬. ಏಕಿದನ್ತಿ ಇದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಏಕೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ। ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿಆದಿಕಾ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಚ್ಚನೀಕದಿಟ್ಠಿ।
೧೦೧. ಅಧಮ್ಮರಾಗೋತಿ ಮಾತಾ ಮಾತುಚ್ಛಾ ಪಿತುಚ್ಛಾ ಮಾತುಲಾನೀತಿಆದಿಕೇ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ರಾಗೋ। ವಿಸಮಲೋಭೋತಿ ಪರಿಭೋಗಯುತ್ತೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅತಿಬಲವಲೋಭೋ। ಮಿಚ್ಛಾಧಮ್ಮೋತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಪುರಿಸೇಸು ಇತ್ಥೀನಞ್ಚ ಇತ್ಥೀಸು ಛನ್ದರಾಗೋ।
ಅಮತ್ತೇಯ್ಯತಾತಿಆದೀಸು ಅಪೇತ್ತೇಯ್ಯತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿತಾತಿ ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಅಪಚಿತಿಯಾ ನೀಚವುತ್ತಿಯಾ ಅಕರಣಭಾವೋ।
ದಸವಸ್ಸಾಯುಕಸಮಯವಣ್ಣನಾ
೧೦೩. ಯಂ ಇಮೇಸನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಇಮೇಸಂ। ಅಲಂಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಪತಿನೋ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಾ। ಇಮಾನಿ ರಸಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗರಸಾನಿ। ಅತಿಬ್ಯಾದಿಪ್ಪಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತಿವಿಯ ದಿಪ್ಪಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಕುಸಲನ್ತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕುಸಲನ್ತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಾಸಂಸಾ ಚಾತಿ ಪೂಜಾರಹಾ ಚ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಸಂಸಾರಹಾ ಚ। ತದಾ ಕಿರ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಅಸುಕೇನ ನಾಮ ಮಾತಾ ಪಹತಾ, ಪಿತಾ ಪಹತೋ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪಿತಾ, ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅಹೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ತಮೇವ ಪೂಜೇಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇವ ಪಸಂಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚ।
ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಮಾತಾತಿ ವಾತಿ ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಮಾತಾತಿ ಗರುಚಿತ್ತಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಗೇಹೇ ಮಾತುಗಾಮಂ ವಿಯ ನಾನಾವಿಧಂ ಅಸಬ್ಭಿಕಥಂ ಕಥಯಮಾನಾ ಅಗಾರವುಪಚಾರೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಾತುಚ್ಛಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಾತುಚ್ಛಾತಿ ಮಾತುಭಗಿನೀ। ಮಾತುಲಾನೀತಿ ಮಾತುಲಭರಿಯಾ। ಆಚರಿಯಭರಿಯಾತಿ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಭರಿಯಾ। ಗರೂನಂ ದಾರಾತಿ ಚೂಳಪಿತುಮಹಾಪಿತುಆದೀನಂ ಭರಿಯಾ। ಸಮ್ಭೇದನ್ತಿ
ತಿಬ್ಬೋ ಆಘಾತೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಬಲವಕೋಪೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಕೋಪೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಆಘಾತೇತೀತಿ ಆಘಾತೋ। ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದೇತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಮನೋಪದೂಸನತೋ ಮನೋಪದೋಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಿಬ್ಬಂ ವಧಕಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪರಂ ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ವಧಕಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಾತುಪಿ ಪುತ್ತಮ್ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾಗವಿಕಸ್ಸಾತಿ ಮಿಗಲುದ್ದಕಸ್ಸ।
೧೦೪. ಸತ್ಥನ್ತರಕಪ್ಪೋತಿ
ಮಿಗಸಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಿಗೋ, ಅಯಂ ಮಿಗೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ। ತಿಣ್ಹಾನಿ ಸತ್ಥಾನಿ ಹತ್ಥೇಸು ಪಾತುಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಕಿರ ಹತ್ಥೇನ ಫುಟ್ಠಮತ್ತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿಣಪಣ್ಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಆವುಧಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಮಾ ಚ ಮಯಂ ಕಞ್ಚೀತಿ ಮಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಏಕಪುರಿಸಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಾ ಮಾ ವೋರೋಪಯಿಮ್ಹ। ಮಾ ಚ ಅಮ್ಹೇ ಕೋಚೀತಿ ಅಮ್ಹೇಪಿ ಕೋಚಿ ಏಕಪುರಿಸೋ ಜೀವಿತಾ ಮಾ ವೋರೋಪಯಿತ್ಥ। ಯಂನೂನ ಮಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಲೋಕವಿನಾಸೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ದ್ವೀಹಿ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೇಹಿ ಜೀವಿತಂ ಲದ್ಧುನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು। ವನಗಹನನ್ತಿ ವನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತಿಣಗುಮ್ಬಲತಾದೀಹಿ ಗಹನಂ ದುಪ್ಪವೇಸಟ್ಠಾನಂ। ರುಕ್ಖಗಹನನ್ತಿ ರುಕ್ಖೇಹಿ ಗಹನಂ ದುಪ್ಪವೇಸಟ್ಠಾನಂ। ನದೀವಿದುಗ್ಗನ್ತಿ ಪಬ್ಬತವಿಸಮನ್ತಿ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ವಿಸಮಂ, ಪಬ್ಬತೇಸುಪಿ ವಾ ವಿಸಮಟ್ಠಾನಂ। ಸಭಾಗಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ
ಆಯುವಣ್ಣಾದಿವಡ್ಢನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೫. ಆಯತನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತತೋ ಓಸಕ್ಕೇಯ್ಯಾಮ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ವಿರಮೇಯ್ಯಾಮಾತಿಪಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಜಹೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀಸತಿವಸ್ಸಾಯುಕಾತಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ
ಅಸ್ಸಾಮಾತಿ ಭವೇಯ್ಯಾಮ। ಚತ್ತಾರೀಸವಸ್ಸಾಯುಕಾತಿಆದಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಙ್ಖರಾಜಉಪ್ಪತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೧೦೬. ಇಚ್ಛಾತಿ ಮಯ್ಹಂ ಭತ್ತಂ ದೇಥಾತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕತಣ್ಹಾ। ಅನಸನನ್ತಿ ನ ಅಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕಭಾವೋ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ, ಭತ್ತಂ ಭುತ್ತಾನಂ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಪಚ್ಚಯಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಜನಕೋ ಕಾಯದುಬ್ಬಲಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜರಾತಿ ಪಾಕಟಜರಾ। ಕುಕ್ಕುಟಸಮ್ಪಾತಿಕಾತಿ ಏಕಗಾಮಸ್ಸ ಛದನಪಿಟ್ಠತೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಇತರಗಾಮಸ್ಸ ಛದನಪಿಟ್ಠೇ ಪತನಸಙ್ಖಾತೋ ಕುಕ್ಕುಟಸಮ್ಪಾತೋ। ಏತಾಸು ಅತ್ಥೀತಿ ಕುಕ್ಕುಟಸಮ್ಪಾತಿಕಾ। ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಸಮ್ಪಾದಿಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಗಾಮನ್ತರತೋ ಗಾಮನ್ತರಂ ಕುಕ್ಕುಟಾನಂ ಪದಸಾ ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಕುಕ್ಕುಟಸಮ್ಪಾದೋ ಏತಾಸು ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಘನನಿವಾಸತಂಯೇವ ದೀಪೇತಿ। ಅವೀಚಿ ಮಞ್ಞೇ ಫುಟೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ವಿಯ ನಿರನ್ತರಪೂರಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
೧೦೭. ‘‘ಅಸೀತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ಭಗವಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ವಡ್ಢಮಾನಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ವಡ್ಢಮಾನೇ ಆಯುಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಹಾಯಮಾನೇ ಪನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯದಾ ತಂ ಆಯು ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಯೂಪೋತಿ ಪಾಸಾದೋ। ರಞ್ಞಾ ಮಹಾಪನಾದೇನ ಕಾರಾಪಿತೋತಿ ರಞ್ಞಾ ಹೇತುಭೂತೇನ ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸಕ್ಕೇನ ದೇವರಾಜೇನ ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮದೇವಪುತ್ತಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಕಾರಾಪಿತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ದ್ವೇ ಪಿತಾಪುತ್ತಾ ನಳಕಾರಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ನಳೇಹಿ ಚ ಉದುಮ್ಬರೇಹಿ
‘‘ಪನಾದೋ ನಾಮ ಸೋ ರಾಜಾ, ಯಸ್ಸ ಯೂಪೋ ಸುವಣ್ಣಯೋ।
ತಿರಿಯಂ ಸೋಳಸುಬ್ಬೇಧೋ, ಉದ್ಧಮಾಹು ಸಹಸ್ಸಧಾ॥
ಸಹಸ್ಸಕಣ್ಡೋ ಸತಗೇಣ್ಡು, ಧಜಾಲು ಹರಿತಾಮಯೋ।
ಅನಚ್ಚುಂ ತತ್ಥ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ, ಛ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತಧಾ॥
ಏವಮೇತಂ ತದಾ ಆಸಿ, ಯಥಾ ಭಾಸಸಿ ಭದ್ದಜಿ।
ಸಕ್ಕೋ ಅಹಂ ತದಾ ಆಸಿಂ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಕರೋ ತವಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೫.೩.೪೨)।
ಸೋ ರಾಜಾ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಸೋ ಪಾಸಾದೋ ಮಹಾಗಙ್ಗಾಯ ಅನುಸೋತಂ ಪತಿ। ತಸ್ಸ ಧುರಸೋಪಾನಸಮ್ಮುಖಟ್ಠಾನೇ ಪಯಾಗಪತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಮಾಪಿತಂ। ಥುಪಿಕಾಸಮ್ಮುಖಟ್ಠಾನೇ ಕೋಟಿಗಾಮೋ ನಾಮ। ಅಪರಭಾಗೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸೋ ನಳಕಾರದೇವಪುತ್ತೋ ದೇವಲೋಕತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಪಥೇ ಭದ್ದಜಿಸೇಟ್ಠಿ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಸೋ ನಾವಾಯ ಗಙ್ಗಾತರಣದಿವಸೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ತಂ ಪಾಸಾದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವತ್ಥು ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಪಾಸಾದೋ ನ ಅನ್ತರಹಿತೋತಿ? ಇತರಸ್ಸ ಆನುಭಾವಾ। ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ
೧೦೮. ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅಜ್ಝಾವಸಿತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ವಸಿತ್ವಾ। ತಂ ದತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಪಾಸಾದಂ ದಾನವಸೇನ ದತ್ವಾ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಕಸ್ಸ
೧೦೯. ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುನ ಅತ್ತದೀಪಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹರಥಾತಿಆದಿಮಾಹ।
ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯುವಣ್ಣಾದಿವಡ್ಢನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೦. ಇದಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಯಂ ವೋ ಅಹಂ ಆಯುನಾಪಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸಥಾತಿ ಅವೋಚಂ, ತತ್ಥ ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಇದಂ ಆಯುಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಆಯುನಾ ವಡ್ಢಿತುಕಾಮೇಹಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಣ್ಣಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಂ ವೋ ಅಹಂ ವಣ್ಣೇನಪಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸಥಾತಿ ಅವೋಚಂ, ಇದಂ ತತ್ಥ ವಣ್ಣಕಾರಣಂ। ಸೀಲವತೋ ಹಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸರೀರವಣ್ಣೋಪಿ ಕಿತ್ತಿವಸೇನ ಗುಣವಣ್ಣೋಪಿ ವಡ್ಢತಿ। ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವಣ್ಣೇನ ವಡ್ಢಿತುಕಾಮೇಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸುಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಂ ವೋ ಅಹಂ ಸುಖೇನಪಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸಥಾತಿ ಅವೋಚಂ, ಇದಂ ತತ್ಥ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಾದಿನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಝಾನಸುಖಂ। ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸುಖೇನ ವಡ್ಢಿತುಕಾಮೇಹಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಭೋಗಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಂ ವೋ ಅಹಂ ಭೋಗೇನಪಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸಥಾತಿ ಅವೋಚಂ, ಅಯಂ ಸೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲತಾವಹೋ ಸುಖಸಯನಾದಿ ಏಕಾದಸಾನಿಸಂಸೋ ಸಬ್ಬದಿಸಾವಿಪ್ಫಾರಿತಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭೋಗೋ। ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಭೋಗೇನ ವಡ್ಢಿತುಕಾಮೇಹಿ ಇಮೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ।
ಬಲಸ್ಮಿನ್ತಿ
ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರಬಲನ್ತಿ ಯಥಾ ಇದಂ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಮಚ್ಚುಮಾರಕಿಲೇಸಮಾರಾನಂ ಬಲಂ ದುಪ್ಪಸಹಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಂ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಂ ಲೋಕೇ ಏಕಬಲಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ। ತಮ್ಪಿ ಬಲಂ ಇದಮೇವ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪಸಹತಿ ಅಭಿಭವತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥೇವ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ಇದಂ ಲೋಕುತ್ತರಪುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯಾವ ಆಸವಕ್ಖಯಾ ಪವಡ್ಢತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಾನುಸನ್ಧಿಂ ನಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ। ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ವೀಸತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು। ಚತುರಾಸೀತಿ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಮತಪಾನಂ ಪಿವಿಂಸೂತಿ।
ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।