೯. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಉದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೭೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ? ಕುರುರಟ್ಠವಾಸೀನಂ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಾಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ। ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿನೋ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಉತುಪಚ್ಚಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ರಟ್ಠಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಪಚ್ಚಯಸೇವನೇನ ನಿಚ್ಚಂ ಕಲ್ಲಸರೀರಾ ಕಲ್ಲಚಿತ್ತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಚಿತ್ತಸರೀರಕಲ್ಲತಾಯ ಅನುಗ್ಗಹಿತಪಞ್ಞಾಬಲಾ ಗಮ್ಭೀರಕಥಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಾಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇದಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಸುವಣ್ಣಚಙ್ಕೋಟಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಾನಾಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುವಣ್ಣಮಞ್ಜೂಸಂ ವಾ ಪನ ಲಭಿತ್ವಾ ಸತ್ತರತನಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿಪರಿಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಂ ದೇಸೇಸಿ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ಮಹಾನಿದಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಾರೋಪಮಂ, ರುಕ್ಖೋಪಮಂ, ರಟ್ಠಪಾಲಂ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯಂ, ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದೇಸೇಸಿ।
ಅಪಿಚ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಪಕತಿಯಾವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಪರಿಜಾನಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಮೇವ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಿ। ಉದಕತಿತ್ಥಸುತ್ತಕನ್ತನಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ನಿರತ್ಥಕಕಥಾ ನಾಮ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಸಚೇ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಕತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಮನಸಿಕರೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಗರಹನ್ತಿ ‘‘ಧಿರತ್ಥು ತವ ಜೀವಿತಂ, ಜೀವಮಾನಾಪಿ ತ್ವಂ ಮತಸದಿಸಾ’’ತಿ। ಅಥ ನಂ ‘‘ಮಾ ದಾನಿ ಪುನ ಏವಮಕಾಸೀ’’ತಿ ಓವದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿ। ಯಾ ಪನ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಮನಸಿಕರೋಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಾಧುಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತವ
ತತ್ರಿದಂ
ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪಾತೋವ ತೋರಣಗ್ಗೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಬಾಲಾತಪಂ ತಪಮಾನಂ ಏಕೋ ಸಕುಣೋ ನಖಪಞ್ಜರೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಸೋ ‘‘ಕಿರಿ ಕಿರೀ’’ತಿ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ। ಸಾಮಣೇರಿಯೋ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯ್ಯೇ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ ಸಕುಣೇನ ಗಹಿತೋ, ಮೋಚೇಮ ನ’’ನ್ತಿ ಲೇಡ್ಡುಆದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮೋಚೇಸುಂ
ತತ್ಥ ಏಕಾಯನೋತಿ ಏಕಮಗ್ಗೋ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ –
‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ।
ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತೂ ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ॥
ಬಹೂನಿ ನಾಮಾನಿ। ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಅಯನನಾಮೇನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಮಗ್ಗೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ ನ ದ್ವಿಧಾ ಪಥಭೂತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಸತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಭಗವಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಗವತೋವ ಸೋ ಅಯನೋ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋ ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯)। ಅಯತೀತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೪)। ದೇಸನಾಭೇದೋಯೇವ ಹೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಏಕೋವ। ಅಪಿಚ ಏಕಂ ಅಯತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಮುಖಭಾವನಾನಯಪ್ಪವತ್ತೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ
ಏಕಾಯನಂ ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ,
ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ।
ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತರಿಂಸು ಪುಬ್ಬೇ,
ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೦೯)।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ಪಾರಂ ದಿಗುಣಂ ಯನ್ತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾನಯೇನ ಯಸ್ಮಾ ಏಕವಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಾಯನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಕಿಂ ಅಯನೋತಿ ಇಮಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಪನ ಏಕಂ ಅಯನಮಸ್ಸ ಏಕಾ ಗತಿ ಪವತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಧ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಕಾಯಾದಿಚತುಆರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಸೋ ಚ ಅನೇಕವಾರಮ್ಪಿ ಅಯತಿ, ಅನೇಕಞ್ಚಸ್ಸ ಅಯನಂ ಹೋತಿ।
ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಮಹಾಥೇರಾನಂ ಸಾಕಚ್ಛಾ ಅಹೋಸಿಯೇವ। ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ। ಆಚರಿಯೋ ಪನಸ್ಸ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಸುಮತ್ಥೇರೋ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಭನ್ತೇತಿ? ಮಿಸ್ಸಕೋ, ಆವುಸೋತಿ। ಆಚರಿಯೇ ಪನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಣನ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ
ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಕಿರ ಪಿಯಧಮ್ಮಸವನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾವ ‘‘ಅಹಂ ಪಠಮಂ, ಅಹಂ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಓಸರನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ದಿವಸೇ ಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಾರೋ, ತೇನ
ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುರೋ ಪದಾ।
ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನಂ, ದ್ವಿಪದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಮಾ॥
ಏಸೇವ ಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಞ್ಞೋ, ದಸ್ಸನಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ।
ಏತಞ್ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಥ, ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಂ।
ಏತಞ್ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಥಾತಿ॥ –
ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ।
ಮಗ್ಗೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಲೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ। ತಥಾ ಹಿ ಇಮಿನಾವ ಮಗ್ಗೇನ ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ
‘‘ರೂಪೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ।
ರೂಪೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಕ್ಖಾತಂ ಮಹೇಸಿನಾ॥
ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ।
ಚಿತ್ತೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ’’॥
ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತವೋದಾನಂ ಇಮಿನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೇನ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ।
ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾತಿ ಸೋಕಸ್ಸ ಚ ಪರಿದೇವಸ್ಸ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ ಸೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ, ಪಟಾಚಾರಾದೀನಂ ವಿಯ ಪರಿದೇವಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತೋ –
‘‘ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ತಂ ವಿಸೋಧೇಹಿ, ಪಚ್ಛಾ ತೇ ಮಾತು ಕಿಞ್ಚನಂ।
ಮಜ್ಝೇ ಚೇ ನೋ ಗಹೇಸ್ಸಸಿ, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೪೫)।
ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾವ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ। ಪಟಾಚಾರಾ –
‘‘ನ ಸನ್ತಿ ಪುತ್ತಾ ತಾಣಾಯ, ನ ಪಿತಾ ನಾಪಿ ಬನ್ಧವಾ।
ಅನ್ತಕೇನಾಧಿಪನ್ನಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಞಾತೀಸು ತಾಣತಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೮)।
ಇಮಂ
ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯಾತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ, ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದೀನಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥದೀಪನಾ – ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಪುತ್ತೋ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಯೋ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರತಿ। ತಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತು ಭರಿಯಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ನಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಥಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸತೇ ಚೋರೇ ಪೇಸೇಸಿ। ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿಂಸು। ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಗತತ್ಥ ಉಪಾಸಕಾ’’ತಿ? ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸ್ಸಾಮಾತಿ। ಪಾಟಿಭೋಗಂ ಮೇ ಉಪಾಸಕಾ, ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಜೇಕರತ್ತಿಂ ಜೀವಿತಂ ದೇಥಾತಿ। ಕೋ ತೇ, ಸಮಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ಥೇರೋ ಮಹನ್ತಂ ಪಾಸಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಊರುಟ್ಠೀನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ವಟ್ಟತಿ ಉಪಾಸಕಾ ಪಾಟಿಭೋಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನಸೀಸೇ ಅಗ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಂಸು। ಥೇರಸ್ಸ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ತತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ –
‘‘ಉಭೋ ಪಾದಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಸಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮಿ ವೋ ಅಹಂ।
ಅಟ್ಟಿಯಾಮಿ ಹರಾಯಾಮಿ, ಸರಾಗಮರಣಂ ಅಹಂ॥
ಏವಾಹಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ, ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸಿಸಂ।
ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮ್ಹಿ, ಅರಹತ್ತಮಪಾಪುಣಿ’’ನ್ತಿ॥
ಅಪರೇಪಿ ತಿಂಸ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞವಿಹಾರೇ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ, ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ
‘‘ಸೀಲವಾ ವತಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞವಾ ಸುಸಮಾಹಿತೋ।
ಮುಹುತ್ತಂ ಪಮಾದಮನ್ವಾಯ, ಬ್ಯಗ್ಘೇನೋರುದ್ಧಮಾನಸೋ॥
ಪಞ್ಜರಸ್ಮಿಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಸಿಲಾಯ ಉಪರೀ ಕತೋ।
ಕಾಮಂ ಖಾದತು ಮಂ ಬ್ಯಗ್ಘೋ, ಅಟ್ಠಿಯಾ ಚ ನ್ಹಾರುಸ್ಸ ಚ।
ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಫುಸಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಮುತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ॥
ಅಪರೋಪಿ ಪೀತಮಲ್ಲತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ತೀಸು ರಜ್ಜೇಸು ಪಟಾಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಜಾನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ರಞ್ಞಾ
‘‘ಭಾಸಿತಂ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಲೋಕಗ್ಗವಾದಿನೋ।
ನ ತುಮ್ಹಾಕಮಿದಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಜಹೇಯ್ಯಾಥ ಭಿಕ್ಖವೋ॥
ಅನಿಚ್ಚಾ
ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ ಸುಖೋ’’ತಿ॥
ಏವಂ ತಾವ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದೀನಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ।
ಸಕ್ಕೋ ಪನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚವಿಧಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮರಣಭಯಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಸೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸಾನೇ
ಸುಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ಅಚ್ಛರಾಸಹಸ್ಸಪರಿವುತೋ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಸತಾ ಅಚ್ಛರಾಯೋ ರುಕ್ಖತೋ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತಿಯೋ ಚವಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಇಮಾ ಚಿರಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ತಾಸಂ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಕಂ ನು ಖೋ ಮಮ ಆಯೂ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಆಯುಪರಿಕ್ಖಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಚವಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೀತೋ ಅತಿವಿಯ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ಮೇ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸತ್ಥಾ ವಿನಯಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಚಸತಾ ಅಚ್ಛರಾಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ –
‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಉತ್ರಸ್ತಮಿದಂ ಚಿತ್ತಂ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಿದಂ ಮನೋ।
ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಛೇಸು, ಅಥೋ ಉಪ್ಪತಿತೇಸು ಚ।
ಸಚೇ ಅತ್ಥಿ ಅನುತ್ರಸ್ತಂ, ತಂ ಮೇ ಅಕ್ಖಾಹಿ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೯೮)।
ತತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಆಹ –
‘‘ನಾಞ್ಞತ್ರ ಬೋಜ್ಝಾ ತಪಸಾ, ನಾಞ್ಞತ್ರಿನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾ।
ನಾಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ, ಸೋತ್ಥಿಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೯೮)।
ಸೋ
ಞಾಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ, ಪತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಲೋಕಿಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾವಾನವಿರಹಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅಮತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಸಾಧೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಕೋವಿದೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನ ಪಾಕಟಾನಿ, ನ ಚ ಭಗವಾ ಪಠಮಂ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಕೋವಿದಂ ಜನಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ತೇನ ತೇನೇವ ಪನ ಸುತ್ತೇನ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಞಾಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಯಂ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ ಸಾಧೇತಿ, ತಂ ತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೇನ ಸಂವತ್ತತಿ, ಸಾ ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಹೋತಿ। ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇನ, ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಞಾಯಸ್ಸಾಧಿಗಮೇನ, ಞಾಯಸ್ಸಾಧಿಗಮೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅಪಿಚ ವಣ್ಣಭಣನಮೇತಂ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಯಥೇವ ಹಿ ಭಗವಾ – ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಯದಿದಂ ಛಛಕ್ಕಾನೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೦) ಛಛಕ್ಕದೇಸನಾಯ ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ। ಯಥಾ ಚ ಅರಿಯವಂಸದೇಸನಾಯ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯವಂಸಾ ಅಗ್ಗಞ್ಞಾ ರತ್ತಞ್ಞಾ ವಂಸಞ್ಞಾ ಪೋರಾಣಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಾ ನ
ಯಥಾ ಹಿ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲವಾಣಿಜೇನ ‘ಕಮ್ಬಲಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸಿತೇಪಿ ಅಸುಕಕಮ್ಬಲೋತಿ ನ ತಾವ ಮನುಸ್ಸಾ ಜಾನನ್ತಿ। ಕೇಸಕಮ್ಬಲವಾಳಕಮ್ಬಲಾದಯೋಪಿ ಹಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಾ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಕಮ್ಬಲಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯದಾ ಪನ ತೇನ ಗನ್ಧಾರಕೋ ರತ್ತಕಮ್ಬಲೋ ಸುಖುಮೋ ಉಜ್ಜಲೋ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಉಗ್ಘೋಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಯೇ ಪಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಯೇ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ, ತೇಪಿ ದಸ್ಸನಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ‘ಏಕಾಯನೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಸುಕಮಗ್ಗೋತಿ ನ ತಾವ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಾ ಹಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಮಗ್ಗಾಪಿ ಮಗ್ಗಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮಗ್ಗೋ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪದ್ದವೇ ಹನತಿ, ತಯೋ ವಿಸೇಸೇ ಆವಹತೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ ವಾಚೇತಬ್ಬಂ, ಇಮಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲವಾಣಿಜೂಪಮಾ; ಏವಂ ರತ್ತಜಮ್ಬುನದಸುವಣ್ಣಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿರತನಸುವಿಸುದ್ಧಮುತ್ತರತನಪವಾಳಾದಿವಾಣಿಜೂಪಮಾದಯೋಪೇತ್ಥ ಆಹರಿತಬ್ಬಾ।
ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೇ ಇಮೇತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದೀಪೇತಿ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸತಿಗೋಚರೋಪಿ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾಪಿ, ಸತಿಪಿ। ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ। ಕಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ? ಸತಿ। ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಧಾನಂ ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಂ। ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಹತ್ಥಿಟ್ಠಾನಅಸ್ಸಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ವಿಯ।
‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯದರಿಯೋ ಸೇವತಿ, ಯದರಿಯೋ ಸೇವಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ಗಣಮನುಸಾಸಿತುಂ ಅರಹತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೧) ಏತ್ಥ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬತೋತಿ
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ? ಸತಿಬಹುತ್ತಾ। ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಹಿ ಬಹುಕಾ ಏತಾ ಸತಿಯೋ। ಅಥ ಮಗ್ಗೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏಕವಚನಂ? ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಾ। ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಹಿ ಏತಾ ಸತಿಯೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ? ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಟ್ಠೇನ। ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗನೀಯಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ। ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಕಾಯಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಏಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ವಚನಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಸಾನುಸನ್ಧಿಕಾವ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ, ‘‘ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ…ಪೇ॰… ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋ ಮಗ್ಗೋ? ಯದಿದಂ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೨೪) ವಿಯ। ಯಥಾ ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋತಿ ಚ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಚತ್ತಾರೋವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಹಿತತ್ತಾ। ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸಮಥಯಾನಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೇಸು ಹಿ ಮನ್ದತಿಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ದ್ವೇಧಾ ಪವತ್ತೇಸು ವೇನೇಯ್ಯೇಸು ಮನ್ದಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಸುಖುಮಂ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸಪಿ ಮನ್ದಸ್ಸ ನಾತಿಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ। ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಚ ಮನ್ದಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣೇ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ದುತಿಯಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸಪಿ ಮನ್ದಸ್ಸ ನಾತಿಪ್ಪಭೇದಗತಾರಮ್ಮಣಂ ತತಿಯಂ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಭೇದಗತಾರಮ್ಮಣಂ ಚತುತ್ಥಂ। ಇತಿ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ।
ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಭಾವವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸರಣವಸೇನ ಚೇವ ಏಕತ್ತಸಮೋಸರಣವಸೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಏತದೇವ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ
ಯಥಾ ಪಾಚೀನತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಾಚೀನದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಚೀನದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ। ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ನವವಿಧೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪಚ್ಛಿಮತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ। ಯಥಾ ಉತ್ತರತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉತ್ತರದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ। ಏವಂ ಸರಣವಸೇನ ಚೇವ ಏಕತ್ತಸಮೋಸರಣವಸೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾ ಪುಚ್ಛಾ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಪುಗ್ಗಲಾಲಪನಮೇತಂ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪಾದಕಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿಯೇವ, ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಆಹ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖು ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಾಯ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ಭಾಜನಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ
‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ
ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ ನಿಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ।
ಸಬ್ಬೇಸು ಭೂತೇಸು ನಿಧಾಯ ದಣ್ಡಂ,
ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸೋ ಸಮಣೋ ಸ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೪೨)।
ಕಾಯೇತಿ ರೂಪಕಾಯೇ। ರೂಪಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಹತ್ಥಿಕಾಯರಥಕಾಯಾದಯೋ ವಿಯ ಕಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯಥಾ ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯಟ್ಠೇನ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಞ್ಹಿ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಸೋ ಆಯೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ। ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ತತ್ಥಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ। ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ। ಕೇ ಆಯನ್ತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ। ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ।
ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲೋ ಕಾಯಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸಮಾನೋ। ಕಾಯೇತಿ ಚ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ದುತಿಯಕಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ನ ಕಾಯೇ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ, ಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವಾತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಕಾರಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಾಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನುಪಸ್ಸೀ, ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕೋ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ರಥಸಮ್ಭಾರಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಗರಾವಯವಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಪತ್ತವಟ್ಟಿವಿನಿಬ್ಭುಜಕೋ ವಿಯ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠಕೋ ವಿಯ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಮೂಹವಸೇನೇವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ದಸ್ಸನೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ
‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅಪಸ್ಸಂ ಬಜ್ಝತೇ ಮೂಳ್ಹೋ, ಬಜ್ಝಮಾನೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ
ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನನುಪಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮಸಮೂಹಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಪಿಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಆಗತನಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿನೋ ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋಪಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ
ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ। ಆತಾಪೀತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಕಿಲೇಸೇ ಆತಾಪೇತೀತಿ ಆತಾಪೋ, ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಆತಾಪೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಆತಾಪೀ। ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸತಿಮಾತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನ ಹಿ ಸತಿವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೪)। ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಅನಾತಾಪಿನೋ ಅನ್ತೋಸಙ್ಖೇಪೋ ಅನ್ತರಾಯಕರೋ ಹೋತಿ, ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ಉಪಾಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅನುಪಾಯಪರಿವಜ್ಜನೇ ಚ ಸಮ್ಮುಯ್ಹತಿ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ ಉಪಾಯಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಅನುಪಾಯಾಪರಿಗ್ಗಹೇ ಚ ಅಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತೇನಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿನೇಯ್ಯಾತಿ ತದಙ್ಗವಿನಯೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿನಯೇನ ವಾ ವಿನಯಿತ್ವಾ। ಲೋಕೇತಿ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಕಾಯೇ। ಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ನ ಕಾಯಮತ್ತೇಯೇವ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಹೀಯತಿ, ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಪಹೀಯತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಲೋಕೋತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕಸಙ್ಖಾತತ್ತಾ
ವಿಸೇಸೇನ
ಅಪರೋ ನಯೋ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಹಾರೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಪರಿಹರಣಂ, ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಆತಾಪೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಹರಣೂಪಾಯೋ ವಾ। ಸತಿಯಾ ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಥೋ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೇನ ಭಾವನಾಬಲಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸೀತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ ಪವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಭೂರೀಮೇಧಾ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಇಮಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಪಸ್ಸೀತಿ। ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಪಾಲೇತಿ ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತಿ ಚರತಿ ವಿಹರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹರತೀತಿ। ಆತಾಪೀತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಆತಾಪಂ? ಯೋ ಚೇತಸಿಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ನಿಕಮ್ಮೋ ಪರಕ್ಕಮೋ ಉಯ್ಯಾಮೋ ವಾಯಾಮೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ ಥಾಮೋ ಧಿತಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತದ್ದನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೀ ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಬಲಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆತಾಪಂ। ಇಮಿನಾ ಆತಾಪೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ ಪವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಭೂರೀಮೇಧಾ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸತಿಮಾತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸತಿ? ಯಾ ಸತಿ ಅನುಸ್ಸತಿ ಪಟಿಸ್ಸತಿ ಸತಿ ಸರಣತಾ ಧಾರಣತಾ ಅಪಿಲಾಪನತಾ ಅಸಮ್ಮುಸನತಾ ಸತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿಬಲಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿ
ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲೋಕೋ? ಸ್ವೇವ ಕಾಯೋ ಲೋಕೋ। ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಲೋಕೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ? ಯೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಅನುನಯೋ ಅನುರೋಧೋ ನನ್ದೀ ನನ್ದಿರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಅಸಾತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅಸಾತಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಇದಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಇಮಮ್ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿನೀತಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿವಿನೀತಾ ಸನ್ತಾ ಸಮಿತಾ ವೂಪಸಮಿತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಿತಾ ಬ್ಯಪ್ಪಿತಾ ಸೋಸಿತಾ ವಿಸೋಸಿತಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೩೫೭-೩೬೨)।
ಏವಮೇತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನ ಸಹ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ ಯಥಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।
ಇದಾನಿ ವೇದನಾಸು। ಚಿತ್ತೇ। ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ…ಪೇ॰… ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವೇದನಾದೀನಂ ಪುನ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ। ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ। ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವೇದನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ತಾ ಚ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ। ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಂ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕೇವಲಂ ಪನಿಧ ಯಥಾ ವೇದನಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ। ಕಥಞ್ಚ ವೇದನಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ? ಸುಖಾ ತಾವ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಸಲ್ಲತೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೋ
ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಅದ್ದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ।
ಸ ವೇ ಸಮ್ಮದ್ದಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೫೩)।
ಸಬ್ಬಾ
ಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸಹಜಾತಭೂಮಿಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾದಿನಾನತ್ತಭೇದಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಗತಸರಾಗಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮಾ ಸಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಗತಸನ್ತಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ತಂ ಪಹೀನಮೇವ। ನಾನಾಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪನ ನಾನಾಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಸೇನ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ಯತೋ ವಾ ಏಕತ್ಥ ಪಹೀನಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ತತ್ಥ ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಉದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೪. ಇದಾನಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಛೇಕೋ ವಿಲೀವಕಾರಕೋ ಥೂಲಕಿಲಞ್ಜಸಣ್ಹಕಿಲಞ್ಜಚಙ್ಕೋಟಕಪೇಳಾಪುಟಾದೀನಿ ಉಪಕರಣಾನಿ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಏಕಂ ಮಹಾವೇಣುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಏಕೇಕಂ ವೇಣುಖಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಾಲೇತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಉಪಕರಣಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ
ತತ್ಥ ಕಥಞ್ಚಾತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೇನ ಚ ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಇಧಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನೋ ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಇಧೇವ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೯)। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ।
ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ ವಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನಂ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನುವಿಸಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಂ ಓತರಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಕೂಟಗೋಣಯುತ್ತರಥೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಥಮೇವ ಧಾವತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಗೋಪೋ ಕೂಟಧೇನುಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಖೀರಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತಂ ಕೂಟವಚ್ಛಂ ದಮೇತುಕಾಮೋ ಧೇನುತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಥಮ್ಭಂ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ। ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ವಚ್ಛೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತಮೇವ ಥಮ್ಭಂ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಏವಮೇವ ಇಮಿನಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿರಸಪಾನವಡ್ಢಿತಂ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ದಮೇತುಕಾಮೇನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ವಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣತ್ಥಮ್ಭೇ ಸತಿಯೋತ್ತೇನ
‘‘ಯಥಾ ಥಮ್ಭೇ ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ವಚ್ಛಂ ದಮಂ ನರೋ ಇಧ।
ಬನ್ಧೇಯ್ಯೇವಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿಯಾರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ॥
ಏವಮಸ್ಸೇತಂ
ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಪದಟ್ಠಾನಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಸಮಾಕುಲಂ ಗಾಮನ್ತಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ನ ಸುಕರಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ, ಸದ್ದಕಣ್ಡಕತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ। ಅಗಾಮಕೇ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ ಸುಕರಂ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತದೇವ
ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಭಗವಾ। ಸೋ ಯಥಾ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ನಗರಭೂಮಿಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥಾ’’ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ಸೋತ್ಥಿನಾ ಚ ನಗರೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ರಾಜಕುಲತೋ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ತತೋ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ।
ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ದೀಪಿಸದಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾದೀಪಿರಾಜಾ ಅರಞ್ಞೇ ತಿಣಗಹನಂ ವಾ ವನಗಹನಂ ವಾ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ವನಮಹಿಂಸಗೋಕಣ್ಣಸೂಕರಾದಯೋ ಮಿಗೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ
‘‘ಯಥಾಪಿ ದೀಪಿಕೋ ನಾಮ, ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೀ ಮಿಗೇ।
ತಥೇವಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಯೋಗೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ।
ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾನ, ಗಣ್ಹಾತಿ ಫಲಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ॥
ತೇನಸ್ಸ ಪರಕ್ಕಮಜವಯೋಗ್ಗಭೂಮಿಂ ಅರಞ್ಞಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇತೋ ಪರಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಕ್ಖೋ ಭಮಕಾರೋ ವಾತಿ ಇದಞ್ಹಿ ಉಪಮಾಮತ್ತಮೇವ ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಕಾಯೇತಿ ಇದಂ ಅಪ್ಪನಾಮತ್ತಮೇವ ಚ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ, ಸೇಸಂ ಆಗತಮೇವ।
ಯಂ ದಕ್ಖೋತಿ ಛೇಕೋ। ದೀಘಂ ವಾ ಅಞ್ಛನ್ತೋತಿ ಮಹನ್ತಾನಂ ಭೇರೀಪೋಕ್ಖರಾದೀನಂ ಲಿಖನಕಾಲೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಪಾದೇ ಚ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ದೀಘಂ ಕಡ್ಢನ್ತೋ। ರಸ್ಸಂ ವಾ ಅಞ್ಛನ್ತೋತಿ ಖುದ್ದಕಾನಂ ದನ್ತಸೂಚಿವೇಧಕಾದೀನಂ ಲಿಖನಕಾಲೇ ಮನ್ದಮನ್ದಂ ರಸ್ಸಂ ಕಡ್ಢನ್ತೋ। ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಇತ್ತರವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಸೇನ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಸಿಕ್ಖತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ವಾ।
ತತ್ಥ
ಝಾನಕಮ್ಮಿಕೋಪಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ನಾಮಂ, ಕರಜಕಾಯೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವೇತಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ। ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ। ಏತೇನಸ್ಸ ಪಗುಣಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರಣಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪನಿದಂ ಉಭಯಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಾರಸ್ಸ ಭಸ್ತಞ್ಚ ಗಗ್ಗರನಾಳಿಞ್ಚ ತಜ್ಜಞ್ಚ ವಾಯಾಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಾತೋ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರತಿ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕರಜಕಾಯಞ್ಚ ನಾಸಪುಟಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೋ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರತಿ। ಕಾಯಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಯಥಾ ಭಸ್ತಾಯ ಅಪನೀತಾಯ ಗಗ್ಗರನಾಳಿಯಾ ಭಿನ್ನಾಯ ತಜ್ಜೇ ಚ ವಾಯಾಮೇ ಅಸತಿ ಸೋ ವಾತೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಕಾಯೇ ಭಿನ್ನೇ ನಾಸಪುಟೇ ವಿದ್ಧಸ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಚ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೋ ನಾಮ ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಾಯಾದಿನಿರೋಧಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರೋಧೋತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಸಮುದಯಂ ಕಾಲೇನ ವಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಅತ್ಥಿ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯೋವ ಅತ್ಥಿ, ನ ಸತ್ತೋ, ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ನ ಇತ್ಥೀ, ನ ಪುರಿಸೋ, ನ ಅತ್ತಾ, ನ ಅತ್ತನಿಯಂ, ನಾಹಂ, ನ ಮಮ, ನ ಕೋಚಿ, ನ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಸತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ।
ಯಾವದೇವಾತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಚ ವಿಹರತೀತಿ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಸೇನ ಅನಿಸ್ಸಿತೋವ ವಿಹರತಿ। ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ವಾ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾ’’ತಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏವಮ್ಪೀತಿ ಉಪರಿ ಅತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಕಾರೋ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಭಗವಾ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬದೇಸನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ ಸಮುದಯಪಜಹನೋ ನಿರೋಧಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖನ್ತಿ।
ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೫. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಪನೇತಂ ಏವರೂಪಂ ಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏವರೂಪಞ್ಹಿ ಜಾನನಂ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಂ ನ ಪಜಹತಿ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ನ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಜಾನನಂ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಂ ಪಜಹತಿ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಚ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ಕೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸ್ಸ ಗಮನಂ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ಥ ಕೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಸ್ಸ ಗಮನನ್ತಿ? ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ಗಮನಂ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ
ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ‘‘ತಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಸಕಲಕಾಯಸ್ಸ ಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ನಿಸೀದಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಸಮಿಞ್ಜನಂ ಉಪರಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಉಸ್ಸಿತಭಾವೋ ನಿಸಜ್ಜಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸಯಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಸಕಲಸರೀರಸ್ಸ ತಿರಿಯತೋ ಪಸಾರಣಂ ಸಯನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
ತಸ್ಸ ಏವಂ ಪಜಾನತೋ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಠಿತೋ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಪನ ‘‘ಸಕಟಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಕಟಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಕಟಂ ನಾಮ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಾ ಠಿತಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಪನ ಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛೇಕಮ್ಹಿ ಸಾರಥಿಮ್ಹಿ ಪಾಜೇನ್ತೇ ‘‘ಸಕಟಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಕಟಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇವ
‘‘ನಾವಾ ಮಾಲುತವೇಗೇನ, ಜಿಯಾವೇಗೇನ ತೇಜನಂ।
ಯಥಾ ಯಾತಿ ತಥಾ ಕಾಯೋ, ಯಾತಿ ವಾತಾಹತೋ ಅಯಂ॥
ಯನ್ತಂ
ಪಯುತ್ತಂ ಕಾಯಯನ್ತಮ್ಪಿ, ಯಾತಿ ಠಾತಿ ನಿಸೀದತಿ॥
ಕೋ ನಾಮ ಏತ್ಥ ಸೋ ಸತ್ತೋ, ಯೋ ವಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ।
ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ, ತಿಟ್ಠೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ವಜೇ’’ತಿ॥
ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನಿ ಗಮನಾದೀನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಏಸ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ
ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಣಿಹಿತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ನಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಚನಮೇತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ತೇನ ನಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಗಮನಾಕಾರೇನ ಠಿತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಠಾನನಿಸಜ್ಜಸಯನಾಕಾರೇನ ಠಿತಂ ಸಯಾನೋತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ। ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ। ತಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ‘‘ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಿ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಪನಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
ಇಧಾಪಿ
ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೬. ಏವಂ ಇರಿಯಾಪಥವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇತಿಆದೀನಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇ ವಣ್ಣಿತಾನಿ। ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಇಧಾಪಿ ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದೀಸು
ಇಧ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸೇನ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖನ್ತಿ।
ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೭. ಏವಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಮಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ। ಉಭತೋಮುಖಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಮುಖೇಹಿ ಯುತ್ತಾ। ನಾನಾವಿಹಿತಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾವಿಧಸ್ಸ।
ಇದಂ ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಕೇಸಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ
ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೮. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾಯಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಗೋಘಾತಕೋ ವಾ ತಸ್ಸೇವ ವಾ ಭತ್ತವೇತನಭತೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಗಾವಿಂ ವಧಿತ್ವಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಗತಾನಂ ಮಹಾಪಥಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಯಥಾಠಿತಂ, ಯಥಾಠಿತತ್ತಾ ಚ ಯಥಾಪಣಿಹಿತಂ ಕಾಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು…ಪೇ॰… ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ।
ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಗೋಘಾತಕಸ್ಸ ಗಾವಿಂ ಪೋಸೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಘಾತನಂ ಆಹರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಧೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವಧಿತಂ ಮತಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ತಾವದೇವ ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಯಾವ ನಂ ಪದಾಲೇತ್ವಾ ಬಿಲಸೋ ನ ವಿಭಜತಿ। ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಮಂಸಸಞ್ಞಾ ಪವತ್ತತಿ। ನಾಸ್ಸ ಏವಂ
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಚತುಧಾತುಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಚತುಧಾತುಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ನವಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೭೯. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ। ಸರೀರನ್ತಿ ಮತಸರೀರಂ। ಸಿವಥಿಕಾಯ ಛಡ್ಡಿತನ್ತಿ ಸುಸಾನೇ ಅಪವಿದ್ಧಂ। ಏಕಾಹಂ ಮತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾಹಮತಂ। ದ್ವೀಹಂ ಮತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೀಹಮತಂ। ತೀಹಂ ಮತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ತೀಹಮತಂ। ಕಮ್ಮಾರಭಸ್ತಾ ವಿಯ ವಾಯುನಾ ಉದ್ಧಂ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾ ಯಥಾನುಕ್ಕಮಂ ಸಮುಗ್ಗತೇನ ಸೂನಭಾವೇನ ಉದ್ಧುಮಾತತ್ತಾ ಉದ್ಧುಮಾತಂ, ಉದ್ಧುಮಾತಮೇವ ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ। ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ ವಾ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಉದ್ಧುಮಾತನ್ತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ। ವಿನೀಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿನೀಲಕಂ। ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ ವಾ ಕುಚ್ಛಿತಂ ವಿನೀಲನ್ತಿ ವಿನೀಲಕಂ। ಮಂಸುಸ್ಸದಟ್ಠಾನೇಸು ರತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಸನ್ನಿಚಯಟ್ಠಾನೇಸು ಸೇತವಣ್ಣಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ನೀಲವಣ್ಣಸ್ಸ ನೀಲಟ್ಠಾನೇಸು ನೀಲಸಾಟಕಪಾರುತಸ್ಸೇವ ಛವಸರೀರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪರಿಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇಹಿ ನವಹಿ ವಾ ವಣಮುಖೇಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಪುಬ್ಬಂ ವಿಪುಬ್ಬಂ, ವಿಪುಬ್ಬಮೇವ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ। ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ ವಾ ಕುಚ್ಛಿತಂ ವಿಪುಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ। ವಿಪುಬ್ಬಕಂ ಜಾತಂ ತಥಾಭಾವಂ ಗತನ್ತಿ ವಿಪುಬ್ಬಕಜಾತಂ।
ಸೋ ಇಮಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಂ ತೇನ ಕಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಞಾಣೇನ ಉಪಸಂಹರತಿ ಉಪನೇತಿ। ಕಥಂ? ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಕಾಯೋ ಏವಂಧಮ್ಮೋ ಏವಂಭಾವೀ ಏವಂಅನತೀತೋತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆಯು, ಉಸ್ಮಾ, ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಅಯಂ ಏವಂಭಾವೀ ಏವಂ ಉದ್ಧುಮಾತಾದಿಭೇದೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂಅನತೀತೋ ಏವಂ ಉದ್ಧುಮಾತಾದಿಭಾವಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ। ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಉದ್ಧುಮಾತಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ।
ಖಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಉದರಾದೀಸು ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಉದರಮಂಸಓಟ್ಠಮಂಸಅಕ್ಖಿಕೂಟಾದೀನಿ ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಖಾದಿಯಮಾನಂ। ಸಮಂಸಲೋಹಿತನ್ತಿ ಸಾವಸೇಸಮಂಸಲೋಹಿತಯುತ್ತಂ। ನಿಮಂಸಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಮಂಸೇ ಖೀಣೇಪಿ ಲೋಹಿತಂ ನ ಸುಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಮಂಸಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತ’’ನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ। ಹತ್ಥಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಚತುಸಟ್ಠಿಭೇದಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಟ್ಠಿಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ। ಪಾದಟ್ಠಿಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತೇರೋವಸ್ಸಿಕಾನೀತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸಂವಚ್ಛರಾನಿ। ಪೂತೀನೀತಿ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಠಿತಾನಿ ವಾತಾತಪವುಟ್ಠಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಚುಣ್ಣಕಜಾತಾನೀತಿ ಚುಣ್ಣಂ ಚುಣ್ಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸೋ ಇಮಮೇವಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಖಜ್ಜಮಾನಾದೀನಂ ವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಖಜ್ಜಮಾನಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಯಾವ ಚುಣ್ಣಕಭಾವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ।
ಇಧ
ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಇದಂ ನವಸಿವಥಿಕಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ನವಸಿವಥಿಕಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ
ನವಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ, ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬಂ, ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬಂ, ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ, ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ, ನವಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬಾನೀತಿ ಚುದ್ದಸಪಬ್ಬಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ, ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಾನೇವ ದ್ವೇ ಅಪ್ಪನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ, ಸಿವಥಿಕಾನಂ ಪನ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೇಸಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಪಿ ಉಪಚಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೇವಾತಿ।
ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾವಣ್ಣನಾ
೩೮೦. ಏವಂ ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸುಖಂ ವೇದನನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ಚೇತಸಿಕಂ ವಾ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಕೋ ವೇದಯತೀತಿ ನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ವೇದಯತಿ। ಕಸ್ಸ ವೇದನಾತಿ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ವೇದನಾ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ವೇದನಾತಿ ವತ್ಥುಆರಮ್ಮಣಾವ ಪನಸ್ಸ ವೇದನಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ ‘‘ತಂ ತಂ ಸುಖಾದೀನಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾವ ವೇದಯತಿ ತಂ ಪನ ವೇದನಾಯ ಪವತ್ತಿಂ
ಥೇರೋ ಕಿರ ಅಫಾಸುಕಕಾಲೇ ಬಲವವೇದನಾಯ ನಿತ್ಥುನನ್ತೋ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತತಿ, ತಮೇಕೋ ದಹರೋ ಆಹ – ‘‘ಕತರಂ ವೋ, ಭನ್ತೇ, ಠಾನಂ ರುಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಆವುಸೋ, ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ರುಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾವ ವೇದಯತೀತಿ। ಏವಂ ಜಾನನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ನೋ, ಭನ್ತೇ,ತಿ। ಅಧಿವಾಸೇಮಿ, ಆವುಸೋತಿ। ಅಧಿವಾಸನಾ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಯ್ಯೋತಿ। ಥೇರೋ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ। ವಾತೋ ಯಾವ ಹದಯಾ ಫಾಲೇಸಿ, ಮಞ್ಚಕೇ ಅನ್ತಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ಥೇರೋ ದಹರಸ್ಸ ದಸ್ಸೇಸಿ ‘‘ವಟ್ಟತಾವುಸೋ, ಏತ್ತಕಾ ಅಧಿವಾಸನಾ’’ತಿ। ದಹರೋ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ। ಥೇರೋ ವೀರಿಯಸಮತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಸಮಸೀಸೀ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ।
ಯಥಾ ಚ ಸುಖಂ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ॰… ನಿರಾಮಿಸಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ ‘‘ನಿರಾಮಿಸಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಇತಿ ಭಗವಾ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಫಸ್ಸವಸೇನ ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ಕಥಿಯಮಾನಂ ಪಾಕಟಂ ನ ಹೋತಿ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಸುಖಂ ವೇದನನ್ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಅಪರೋಪಿ ಪಜಾನನಪರಿಯಾಯೋ, ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸುಖವೇದನಾಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ ‘‘ಸುಖಂ ವೇದನಂಯೇವ ವೇದಯಾಮೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ತೇನ ಯಾ
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಸಮಯೇ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಸುಖಂಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಸಮಯೇ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ॰… ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ನ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ। ಸುಖಾಪಿ, ಖೋ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ। ದುಕ್ಖಾಪಿ, ಖೋ…ಪೇ॰… ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಪಿ ಖೋ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ। ಏವಂ ಪಸ್ಸಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸುಖಾಯಪಿ ವೇದನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ದುಕ್ಖಾಯಪಿ ವೇದನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯಪಿ ವೇದನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದಂ ವಿರಜ್ಜತಿ, ವಿರಾಗಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ‘ವಿಮುತ್ತಮೀ’ತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ, ‘ಖೀಣಾ ಜಾತಿ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಕತಂ ಕರಣೀಯಂ, ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’ತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೫)।
ಸಾಮಿಸಂ ವಾ ಸುಖನ್ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಸಾ ಸುಖಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾಮಿಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಛ ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ। ನಿರಾಮಿಸಾ ಸುಖಾ ನಾಮ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ। ಸಾಮಿಸಾ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ ಛ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ। ನಿರಾಮಿಸಾ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ। ಸಾಮಿಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ನಾಮ ಛ ಗೇಹಸಿತಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ। ನಿರಾಮಿಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಸುಖವೇದನಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ವೇದನಾಸು, ಪರಸ್ಸ ವಾ ವೇದನಾಸು, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ
ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಣ್ಣನಾ
೩೮೧. ಏವಂ ನವವಿಧೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇತುಂ ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸರಾಗನ್ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಲೋಭಸಹಗತಂ। ವೀತರಾಗನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ। ಇದಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಸನಂ ನ ಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಂ ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಏಕಪದೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ನೇವ ಪುರಿಮಪದಂ ನ ಪಚ್ಛಿಮಪದಂ ಭಜನ್ತಿ। ಸದೋಸನ್ತಿ ದುವಿಧದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ। ವೀತದೋಸನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ। ಸೇಸಾನಿ ದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ನೇವ ಪುರಿಮಪದಂ, ನ ಪಚ್ಛಿಮಪದಂ ಭಜನ್ತಿ। ಸಮೋಹನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಞ್ಚೇವ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ದುವಿಧಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೋಹೋ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಸಾನಿಪಿ ಇಧ ವಟ್ಟನ್ತಿಯೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಹಿ ದುಕೇ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಾನೀತಿ। ವೀತಮೋಹನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ। ಸಙ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾನುಪತಿತಂ। ಏತಞ್ಹಿ ಸಙ್ಕುಟಿತಚಿತ್ತಂ ನಾಮ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ, ಏತಞ್ಹಿ ಪಸಟಚಿತ್ತಂ ನಾಮ।
ಮಹಗ್ಗತನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಂ। ಅಮಹಗ್ಗತನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಸಉತ್ತರನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಞ್ಚ। ತತ್ರಾಪಿ ಸಉತ್ತರಂ ರೂಪಾವಚರಂ, ಅನುತ್ತರಂ ಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ವಾ ಅತ್ಥಿ। ಅಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಉಭಯಸಮಾಧಿವಿರಹಿತಂ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತೀಹಿ ವಿಮುತ್ತಂ। ಅವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಉಭಯವಿಮುತ್ತಿವಿರಹಿತಂ। ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತೀನಂ ಪನ ಇಧ ಓಕಾಸೋವ ನತ್ಥಿ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಸರಾಗಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಯಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಚಿತ್ತೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮುದಯೋತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಪದಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ನೀವರಣಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೮೨. ಏವಂ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇತುಂ ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪಿಚ ಭಗವತಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುದ್ಧರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಥಿತೋ, ವೇದನಾಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸುದ್ಧಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಇದಾನಿ ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕಥೇತುಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹೋವ ಕಥಿತೋ, ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹೋವ, ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹೋವ ಇದಾನಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹಮ್ಪಿ ಕಥೇತುಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಸನ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಅಸನ್ತನ್ತಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಾ ಅಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಯಥಾ ಚಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಞ್ಚ ಕಾರಣಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ
ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಸುಭಮ್ಪಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ದುಕ್ಖೇ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ, ಅನತ್ತನಿ ಅನತ್ತಾತಿ ವಾ, ಅಸುಭೇ ಅಸುಭನ್ತಿ ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ। ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ದಸವಿಧಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪಿಹಿತದ್ವಾರಸ್ಸಾಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಲೋಪಾನಂ ಓಕಾಸೇ ಸತಿ ಉದಕಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲತಾಯ ಭೋಜನಮತ್ತಞ್ಞುನೋಪಿ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩)।
ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಅಸುಭಭಾವನಾರತೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ದಸಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯ ಪಹೀಯತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಹೀನಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತೇ
ಮೇತ್ತಾಯ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಪಿ ಉಪಚಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾವ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋವ। ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾನುಯೋಗೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಹುಲತಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಓಧಿಸೋಅನೋಧಿಸೋಫರಣವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ। ‘‘ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ಸೀಲಾದೀನಿ ವಿನಾಸೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ, ನನು ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ಪರಸ್ಸ ಕುಜ್ಝನಂ ನಾಮ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರ ತತ್ತಅಯ ಸಲಾಕಗೂಥಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಂ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಸದಿಸಂ ಹೋತಿ। ಏಸೋಪಿ ತವ ಕುದ್ಧೋ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಸೀಲಾದೀನಿ ವಿನಾಸೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಪಹೇಣಕಂ ವಿಯ ಪಟಿವಾತಂ ಖಿತ್ತರಜೋಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಚ ಏತಸ್ಸೇವೇಸ ಕೋಧೋ ಮತ್ಥಕೇ ಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ, ಉಭಯಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ, ಅಸ್ಸಗುತ್ತತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾರತೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ। ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಮೇತ್ತಾನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಛ
ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತನ್ದೀ ನಾಮ ಕಾಯಾಲಸಿಯತಾ। ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ನಾಮ ಕಾಯವಿನಮನಾ। ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ನಾಮ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ। ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಾಕಾರೋ। ಇಮೇಸು ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ
ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದೀಸು ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಾಮ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯಂ। ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಾಯ ತತೋ ಬಲವತರಂ। ಪರಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಪ್ಪಭೇದೇ ವೀರಿಯೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ಪರಕ್ಕಮಧಾತು, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨)।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪರಿವತ್ತನತಾ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸವಾಸೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಆಹರಹತ್ಥಕ ತತ್ರವಟ್ಟಕ ಅಲಂಸಾಟಕ ಕಾಕಮಾಸಕ ಭುತ್ತವಮಿತಕಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಮಹಾಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಓತ್ಥರನ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಚತುಪಞ್ಚಆಲೋಪಓಕಾಸಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ರತ್ತಿಂ ಚನ್ದಾಲೋಕದೀಪಾಲೋಕಉಕ್ಕಾಲೋಕೇ
ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಅವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವೇತಂ ಅತ್ಥತೋ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋ, ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ
ಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪನ ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೋ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ।
ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತತಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ ವುದ್ಧಸೇವಿತಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ। ಬಾಹುಸ್ಸಚ್ಚೇನಪಿ ಹಿ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ನಿಕಾಯೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ। ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಾಪಿ, ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸಿಭಾವತಾಯ ಪಕತಞ್ಞುನೋಪಿ, ವುಡ್ಢೇ ಮಹಲ್ಲಕತ್ಥೇರೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ವಿನಯಧರೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಹೀನೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ
ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಠಾನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣತ್ತಾ
ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪನಸ್ಸಾ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೀನಪಣೀತಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ; ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ।
ಅಪಿಚ
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚನೀವರಣಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನ
ನೀವರಣಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಖನ್ಧಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೮೩. ಏವಂ ಪಞ್ಚನೀವರಣವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಾ ಧಮ್ಮರಾಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಖನ್ಧಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾ।
ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಪರಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಭಾವತೋ ರೂಪಂ ಪಜಾನಾತಿ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪನ ರೂಪಾದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ। ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಕಥಾಯ ವುತ್ತೋ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ವಸೇನ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಖನ್ಧಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಆಯತನಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೮೪. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ಆಯತನೇಸೂತಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಂ ಘಾನಂ ಜಿವ್ಹಾ ಕಾಯೋ ಮನೋತಿ ಇಮೇಸು ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು, ರೂಪಂ ಸದ್ದೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಇಮೇಸು ಛಸು ಬಾಹಿರೇಸು। ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ। ರೂಪೇ ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಞ್ಚ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಯಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖುಂ ಚೇವ ರೂಪೇ ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಘ, ಮಾನ, ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸ, ಭವರಾಗ, ಇಸ್ಸಾ, ಮಚ್ಛರಿಯ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ದಸವಿಧಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ।
ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ತಾವ ಆಪಾಥಗತಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಸ್ಸಾದವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದಯತೋ ಅಭಿನನ್ದತೋ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಕುಜ್ಝತೋ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಂ
ಯಥಾ ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದಸವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಕಾರಣಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಯಥಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಚ ಪಹೀನಸ್ಸಾತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ದಸವಿಧಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಸೋತಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ ಸದ್ದೇ ಚಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಆಯತನಕಥಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಆಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಬಾಹಿರಾಯತನಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ಚಕ್ಖುಸಮುದಯೋ’’ತಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ, ಅರೂಪಾಯತನೇಸು ಮನಾಯತನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ, ಧಮ್ಮಾಯತನಸ್ಸ ಸೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಆಯತನಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಆಯತನಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಆಯತನಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೮೫. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸೂತಿ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗೇಸು। ಸನ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗನ್ತಿ ಸತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋಗಾವಚರೋತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ। ಯಾಯ ವಾ ಸೋ ಸತಿಆದಿಕಾಯ ಸತ್ತಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವಚನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಸನ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ಚ ಅನುಪನ್ನಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨) ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸತಿಯೇವ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಯೇವ। ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಅಪಿಚ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಹಿ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ, ಭತ್ತನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಕಸದಿಸೇ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ, ತಿಸ್ಸದತ್ತತ್ಥೇರಅಭಯತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವನೇನ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಸತಿಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾಯ ಚ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿ ಹೋತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾತಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲತಾ। ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ। ಯದಾ ಹಿಸ್ಸ ಕೇಸನಖಲೋಮಾನಿ ದೀಘಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸರೀರಂ ವಾ ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಞ್ಚೇವ ಸೇದಮಲಮಕ್ಖಿತಞ್ಚ, ತದಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ವತ್ಥು ಅವಿಸದಂ ಹೋತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಯದಾ ಪನ ಚೀವರಂ ಜಿಣ್ಣಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ
ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ನಾಮ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮಭಾವಕರಣಂ। ಸಚೇ ಹಿಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ಇತರಾನಿ ಮನ್ದಾನಿ, ತತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಕಿಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವಾ, ಯಥಾ ವಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಂ। ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಚೇ ಪನ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ ಇತರಕಿಚ್ಚಭೇದಂ। ತಸ್ಮಾ ತಂ
ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮತಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ। ಬಲವಸದ್ಧೋ ಹಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಮುಧಪ್ಪಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸೀದತಿ। ಬಲವಪಞ್ಞೋ ಮನ್ದಸದ್ಧೋ ಕೇರಾಟಿಕಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ, ಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ವಿಯ ರೋಗೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನೇವ ಕುಸಲಂ ಹೋತೀತಿ ಅತಿಧಾವಿತ್ವಾ ದಾನಾದೀನಿ ಅಕರೋನ್ತೋ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಉಭಿನ್ನಂ ಸಮತಾಯ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಸೀದತಿ। ಬಲವಸಮಾಧಿಂ ಪನ ಮನ್ದವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖತ್ತಾ ಕೋಸಜ್ಜಂ ಅಭಿಭವತಿ। ಬಲವವೀರಿಯಂ
ಅಪಿಚ ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಬಲವತೀಪಿ ಸದ್ಧಾ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಂ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಪನ ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸೋ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಸಮತಾಯಪಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿಯೇವ। ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ। ಸತಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಪಞ್ಞಾನಂ ವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ, ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕೇನ ಚ ಸಮಾಧಿನಾ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಲೋಣಧೂಪನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು, ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕಅಮಚ್ಚೋ ವಿಯ ಚ, ಸಬ್ಬರಾಜಕಿಚ್ಚೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸತಿ ಚ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಸತಿಪಟಿಸರಣಂ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಚ ಸತಿ, ನ ವಿನಾ ಸತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀ’’ ತಿ। ದುಪ್ಪಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ ನಾಮ ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇ ಅನೋಗಾಳ್ಹಪಞ್ಞಾನಂ ದುಮ್ಮೇಧಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಆರಕಾ ಪರಿವಜ್ಜನಂ। ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ ನಾಮ ಸಮಪಞ್ಞಾಸಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಯ ಪಭೇದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ನಾಮ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿ ಹೋತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ಪರಕ್ಕಮಧಾತು, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಅಪಾಯಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ ಗಮನವೀಥಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾಪಚಾಯನತಾ ದಾಯಜ್ಜಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಸತ್ಥುಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ।
ತತ್ಥ
ನ ಸಕ್ಕಾ ಕುಸೀತೇನ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಲದ್ಧುಂ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಅಯಮಾನಿಸಂಸೋ ವೀರಿಯಸ್ಸಾತಿ
ಥೇರೋ ಕಿರ ಕಸ್ಸಕಲೇಣೇ ನಾಮ ಪಟಿವಸತಿ। ತಸ್ಸ ಚ ಗೋಚರಗಾಮೇ ಏಕಾ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾ ಥೇರಂ ಪುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗತಿ। ಸಾ ಏಕದಿವಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಧೀತರಂ ಆಹ – ‘‘ಅಮ್ಮ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪುರಾಣತಣ್ಡುಲಾ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಸಪ್ಪಿ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಖೀರಂ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಫಾಣಿತಂ, ತವ ಭಾತಿಕಸ್ಸ ಅಯ್ಯಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆಗತಕಾಲೇ ಭತ್ತಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಖೀರಸಪ್ಪಿಫಾಣಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇಹಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾಸಿ। ಅಹಂ ಪನ ಹಿಯ್ಯೋ ಪಕ್ಕಪಾರಿವಾಸಿಕಭತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯೇನ ಭುತ್ತಾಮ್ಹೀ’’ತಿ। ದಿವಾ ಕಿಂ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಸಿ ಅಮ್ಮಾ,ತಿ? ಸಾಕಪಣ್ಣಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಣತಣ್ಡುಲೇಹಿ ಅಮ್ಬಿಲಯಾಗುಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಠಪೇಹಿ ಅಮ್ಮಾ,ತಿ।
ಥೇರೋ
‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ।
ಯಸ್ಸ ತೇ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋಸಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ॥ –
ಉದಾನಂ ಉದಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ತುಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖಂ ದತ್ವಾ ಮಹಲ್ಲಕಿತ್ಥಿಯೋ ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಥೇರೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ‘‘ಪಾತೋಯೇವಾ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಗಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ।
ದಾರಿಕಾಪಿ ಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಮೇ ಭಾತಾ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಇದಾನಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದ್ವಾರಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ನಿಸೀದಿ। ಸಾ ಥೇರೇ ಘರದ್ವಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಿಫಾಣಿತಯೋಜಿತಸ್ಸ ಖೀರಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇಸಿ। ಥೇರೋ ‘‘ಸುಖಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದನಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ। ಸಾಪಿ ತಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ತದಾ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಛವಿವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಮುಖಂ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತತಾಲಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ಅತಿವಿಯ ವಿರೋಚಿತ್ಥ।
ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾ ಅರಞ್ಞಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ಅಮ್ಮ, ಭಾತಿಕೋ ತೇ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಸಾ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ಉಪಾಸಿಕಾ ‘‘ಅಜ್ಜ
ಮಹನ್ತಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಸತ್ಥುದಾಯಜ್ಜಂ ಯದಿದಂ ಸತ್ತ ಅರಿಯಧನಾನಿ ನಾಮ, ತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕುಸೀತೇನ ಗಹೇತುಂ। ಯಥಾ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಪುತ್ತಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅಪುತ್ತೋ’’ತಿ ದಾಯಜ್ಜಮಹತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಮಹಾ ಖೋ ಪನ ತೇ ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥುನೋ ಹಿ ತೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗಣ್ಹನಕಾಲೇಪಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನೇಪಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯದೇವೋರೋಹನಆಯುಸಙ್ಖಾರವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇಸುಪಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇಪಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಯುತ್ತಂ ನು ತೇ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕುಸೀತೇನ ಭವಿತುನ್ತಿ ಏವಂ ಸತ್ಥುಮಹತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಜಾತಿಯಾಪಿ ತ್ವಂ ಇದಾನಿ ನ ಲಾಮಕಜಾತಿಕೋ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾಯ ಮಹಾಸಮ್ಮತಪವೇಣಿಯಾ ಆಗತಉಕ್ಕಾಕರಾಜವಂಸೇ ಜಾತೋಸಿ, ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಚ ಮಹಾಮಾಯಾದೇವಿಯಾ ಚ ನತ್ತಾ, ರಾಹುಲಭದ್ದಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠೋ, ತಯಾ ನಾಮ ಏವರೂಪೇನ ಜಿನಪುತ್ತೇನ ಹುತ್ವಾ ನ ಯುತ್ತಂ ಕುಸೀತೇನ ವಿಹರಿತುನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಮಹತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಸಾರಿಪುತ್ತಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ ಚೇವ ಅಸೀತಿ ಚ ಮಹಾಸಾವಕಾ ವೀರಿಯೇನೇವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂಸು, ತ್ವಂ ಏತೇಸಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಸಿ, ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಸೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಮಹತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಕುಚ್ಛಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಅಜಗರಸದಿಸೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯೇ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇ ಪಹಿತತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ವೀರಿಯುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿ ಹೋತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ
ಅಪಿಚ ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮ, ಸಙ್ಘ
ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾ ಉತುಸುಖಸೇವನತಾ ಇರಿಯಾಪಥಸುಖಸೇವನತಾ ಮಜ್ಝತ್ತಪಯೋಗತಾ ಸಾರದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ಪಣೀತಞ್ಹಿ ಸಿನಿದ್ಧಂ ಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಸೀತುಣ್ಹೇಸು
ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಅಬ್ಯಗ್ಗನಿಮಿತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಮಥೋವ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಚ ಅಬ್ಯಗ್ಗನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನತಾ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತಾ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನತಾ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನತಾ ಸಮಯೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾ ಅಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯತಾ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನತಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ನಾಮ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕುಸಲತಾ। ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹಿ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ। ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾದೀಹಿ ಉದ್ಧತಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯ ವಾ ಉಪಸಮಸುಖಾನಧಿಗಮೇನ ವಾ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಟ್ಠಸಂವೇಗವತ್ಥುಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಸಂವೇಜೇತಿ ಅಟ್ಠ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ ಜಾತಿ ಜರಾ ಬ್ಯಾಧಿ ಮರಣಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ಪಞ್ಚಮಂ, ಅತೀತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಾಗತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹಾರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ। ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಚ ಪಸಾದಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮಯೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನತಾ’’ತಿ।
ಸಮಯೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾ ನಾಮ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ ಅನಿರಸ್ಸಾದಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ನ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸಾರಥಿ ವಿಯ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸೇಸು। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ಸಮಯೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾ’’ತಿ। ಅಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ನಾಮ ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ ನಾಮ ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾನಂ ಸೇವನಾ ಭಜನಾ ಪಯಿರುಪಾಸನಾ। ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ನಾಮ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಸಮಾಧಿಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಂಯೇವ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೋ ಏಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿ ಹೋತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ।
ಅಪಿಚ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋವ ಕಮ್ಮೇನ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ಏಸೋಪಿ ಅತ್ತನೋವ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋವ ಕಮ್ಮೇನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ತ್ವಂ ಕಂ ಕೇಲಾಯಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ, ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಸತ್ತೋಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ತ್ವಂ ಕಂ ಕೇಲಾಯಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಚಾತಿ। ದ್ವೀಹೇವಾಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ – ‘‘ಇದಂ ಚೀವರಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರತಞ್ಚೇವ ಜಿಣ್ಣಭಾವಞ್ಚ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಾದಪುಞ್ಛನಚೋಳಕಂ ಹುತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಛಡ್ಡನೀಯಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಸಾಮಿಕೋ
ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಿಹಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಧೀತಾದಿಕೇ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಾದಿಕೇ ಮಮಾಯತಿ, ಸಹತ್ಥೇನೇವ ನೇಸಂ ಕೇಸಚ್ಛೇದನಸೂಚಿಕಮ್ಮಚೀವರಧೋವನರಜನಪತ್ತಪಚನಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಕೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಕುಹಿಂ ಅಸುಕೋ ದಹರೋ ಕುಹಿ’’ನ್ತಿ ಭನ್ತಮಿಗೋ ವಿಯ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಕೇಸಚ್ಛೇದನಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ‘‘ಮುಹುತ್ತಂ ಅಸುಕಂ ಪೇಸೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಯಮಾನೋಪಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇಪಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ನ ಕಾರೇಮ, ತುಮ್ಹೇ ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಿಲಮೇಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತಕೇಲಾಯನೋ ನಾಮ।
ಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ವತ್ಥೂಸು ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಉದಾಸಿನೋ, ಅಯಂ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತೋ ನಾಮ। ಇತಿ ಅಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಏವರೂಪಂ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಂ ಆರಕಾ ಪರಿವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲಂ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ತದುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಸತ್ತ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ, ಪರಸ್ಸ ವಾ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿನಿರೋಧವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಚತುಸಚ್ಚಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ
೩೮೬. ಏವಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಖೋ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜನಿಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಂ ಪುರಿಮತಣ್ಹಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ, ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಂ ಸಮುದಯಪಜಹನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕರಣಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಸೇಸಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಕಥಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಪದಭಾಜನಕಥಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾಯೇವ।
ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೮೮. ಪದಭಾಜನೇ ಕತಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾತೀತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾ ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಜಾತಿ, ಸಾ ಕತಮಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಇಮೇಸಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ। ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತನಿಕಾಯಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ ಜನನಂ ಜಾತಿ ಸವಿಕಾರಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಞ್ಜಾತೀತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಉಪಸಗ್ಗಮಣ್ಡಿತವೇವಚನಂ। ಸಾ ಏವ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಓಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಇತಿ ಅಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಅಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ। ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸು ಏಕಚತುಪಞ್ಚಭೇದಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಪಾತುಭಾವೋ, ನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾತುಭೂತೋತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಆಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಾನೇವ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ತೇಸಂ ಪಾತುಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೮೯. ಜರಾತಿ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಜೀರಣತಾತಿ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿ ವಿಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ದಹರಕಾಲಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದನ್ತಾ ಸಮಸೇತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಯೇವ ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪತ್ತನ್ತಿ। ಅಥ ಪತಿತಞ್ಚ ಠಿತಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಖಣ್ಡಿತದನ್ತಾ ಖಣ್ಡಿತಾ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಣ್ಡರಭೂತಾನಿ ಕೇಸಲೋಮಾನಿ ಪಲಿತಾನಿ ನಾಮ। ಪಲಿತಾನಿ ಸಞ್ಜಾತಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಲಿತೋ, ಪಲಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಲಿಚ್ಚಂ। ಜರಾವಾತಪ್ಪಹಾರೇನ ಸೋಸಿತಮಂಸಲೋಹಿತತಾಯ ವಲಿಯೋ ತಚಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಲಿತ್ತಚೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಲಿತ್ತಚತಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ದನ್ತಕೇಸಲೋಮತಚೇಸು ವಿಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಾಕಟೀಭೂತಾ ಪಾಕಟಜರಾ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಯಥೇವ ಹಿ ಉದಕಸ್ಸ ವಾ ವಾತಸ್ಸ ವಾ ಅಗ್ಗಿನೋ ವಾ ತಿಣರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಂಭಗ್ಗಪಲಿಭಗ್ಗತಾಯ ವಾ ಝಾಮತಾಯ ವಾ ಗತಮಗ್ಗೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸೋ ಗತಮಗ್ಗೋ ತಾನೇವ ಉದಕಾದೀನಿ, ಏವಮೇವ ಜರಾಯ ದನ್ತಾದೀನಂ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗತಮಗ್ಗೋ ಪಾಕಟೋ, ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮಿಲೇತ್ವಾಪಿ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಚ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀನೇವ ಜರಾ। ನ ಹಿ ಜರಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಯು ಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜರಾ ‘‘ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನೀ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ದಹರಕಾಲೇ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಸುಖೇನೇವ ಚ ಗಣ್ಹನಸಮತ್ಥಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಾನಿ ಆಲುಲಿತಾನಿ ಅವಿಸದಾನಿ ಓಳಾರಿಕಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಾಕೋ’’ತಿಪಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ವುತ್ತಾ।
೩೯೦. ಮರಣನಿದ್ದೇಸೇ ಯನ್ತಿ ಮರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಯಂ ಮರಣಂ ಚುತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಚವನತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಚುತೀತಿ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಚವನತಾತಿ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಮರಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಿ ಚ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಭೇದೋ ಅನ್ತರಧಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಚ್ಚುಮರಣನ್ತಿ ಮಚ್ಚುಮರಣಂ, ನ ಖಣಿಕಮರಣಂ। ಕಾಲಕಿರಿಯಾತಿ ಮರಣಕಾಲಕಿರಿಯಾ। ಅಯಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾವ। ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋತಿ ಅಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ। ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸು ಏಕಚತುಪಞ್ಚಭೇದಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಭೇದೋ, ನ
ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ। ಮರಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ನಿರತ್ಥಂವ ಕಲಿಙ್ಗರಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಪತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮರಣಂ। ಏತದೇವ
೩೯೧. ಬ್ಯಸನೇನಾತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಬ್ಯಸನೇನ। ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇನಾತಿ ವಧಬನ್ಧಾದಿನಾ ದುಕ್ಖಕಾರಣೇನ। ಫುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ। ಸೋಕೋತಿ ಯೋ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಸು ವಾ ವಧಬನ್ಧನಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತೇನ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಚನಲಕ್ಖಣೋ ಸೋಕೋ। ಸೋಚಿತತ್ತನ್ತಿ ಸೋಚಿತಭಾವೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸೋಸೇನ್ತೋ ಪರಿಸೋಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋಸೋಕೋ ಅನ್ತೋಪರಿಸೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೯೨. ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಧೀತಾ, ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಆದಿಸ್ಸ ಆದಿಸ್ಸ ದೇವನ್ತಿ ಪರಿದೇವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆದೇವೋ। ತಂ ತಂ ವಣ್ಣಂ ಪರಿಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ದೇವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಿದೇವೋ। ತತೋ ಪರಾ ದ್ವೇ ತಸ್ಸೇವ ಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ।
೩೯೩. ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ। ದುಕ್ಖಮನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಂ। ಅಸಾತನ್ತಿ ಅಮಧುರಂ। ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸತೋ ಜಾತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಅಸಾತಂ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಅಮಧುರಂ ವೇದಯಿತಂ।
೩೯೪. ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ದುಕ್ಖೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೩೯೫. ಆಯಾಸೋತಿ ಸಂಸೀದನವಿಸೀದನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಚಿತ್ತಕಿಲಮಥೋ। ಬಲವತರಂ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ। ತತೋ ಪರಾ ದ್ವೇ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾಭಾವದೀಪಕಾ ಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ।
೩೯೮. ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಹೋ ವತಾತಿ ಪತ್ಥನಾ। ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಇಚ್ಛಾಯಾತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಯಾ ಅನಾಗಮನಂ ವಿನಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಂ ನ ಇಚ್ಛಾಯ ಪತ್ತಬ್ಬಂ। ಇದಮ್ಪೀತಿ ಏತಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಸೇಸಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಪಿಕಾರೋ। ಯಮ್ಪಿಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇನಪಿ ಧಮ್ಮೇನ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಲಭತಿ, ತಂ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಇಚ್ಛನಂ ದುಕ್ಖಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
೩೯೯. ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಸಮುದಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪೦೦. ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾತಿ ಯಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ। ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಕರಣಂ ಪುನೋಬ್ಭವೋ, ಪುನೋಬ್ಭವೋ ಸೀಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ। ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸಹ ಗತಾತಿ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ। ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಮೇವ ಗತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀತಿ ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ। ತಸ್ಸ ಸಾ ಕತಮಾ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮೇ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಭವೇ ತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ, ಭವಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಭವರಾಗಸ್ಸ ಚ ಝಾನನಿಕನ್ತಿಯಾ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವಿಭವೇ ತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ ವತ್ಥುಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಜಾಯತಿ। ನಿವಿಸತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಯಂ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಪಿಯಸಭಾವಞ್ಚೇವ ಮಧುರಸಭಾವಞ್ಚ। ಚಕ್ಖು ಲೋಕೇತಿಆದೀಸು ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಮಮತ್ತೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖುಂ ಆದಾಸತಲಾದೀಸು ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಪಞ್ಚಪಸಾದಂ ಸುವಣ್ಣವಿಮಾನೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತಮಣಿಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಸೋತಂ ರಜತಪನಾಳಿಕಂ ವಿಯ, ಪಾಮಙ್ಗಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ‘‘ತುಙ್ಗನಾಸಾ’’ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ಘಾನಂ ವಟ್ಟಿತ್ವಾ ಠಪಿತಹರಿತಾಲವಟ್ಟಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಜಿವ್ಹಂ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪಟಲಂ ವಿಯ ಮುದುಸಿನಿದ್ಧಮಧುರಸದಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಕಾಯಂ ಸಾಲಲಟ್ಠಿಂ ವಿಯ, ಸುವಣ್ಣತೋರಣಂ ವಿಯ ಚ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಮನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಮನೇನ ಅಸದಿಸಂ ಉಳಾರಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ರೂಪಂ ಸುವಣ್ಣಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಾದಿವಣ್ಣಂ ವಿಯ, ಸದ್ದಂ ಮತ್ತಕರವೀಕ ಕೋಕಿಲಮನ್ದಧಮಿತಮಣಿವಂಸನಿಗ್ಘೋಸಂ ವಿಯ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಯದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹೋತಿ, ತದಾ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ನಿರೋಧಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪೦೧. ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನೇವ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಅಸೇಸಾ ವಿರಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಚಜಿಯತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ನ
ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗೇನ ಛಿನ್ನಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಪತ್ತಾಯಪಿ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಯೇಸು ವತ್ಥೂಸು ತಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತ್ಥೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಖೇತ್ತೇ ಜಾತಂ ತಿತ್ತಅಲಾಬುವಲ್ಲಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಗ್ಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೂಲಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಸಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಿಲಾಯಿತ್ವಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ತತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಖೇತ್ತೇ ತಿತ್ತಅಲಾಬು ನಿರುದ್ಧಾ ಪಹೀನಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಖೇತ್ತೇ ತಿತ್ತಅಲಾಬು ವಿಯ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ತಣ್ಹಾ। ಸಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಮೂಲಚ್ಛಿನ್ನಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಗತಾ ಪನ ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಖೇತ್ತೇ ತಿತ್ತಅಲಾಬು ವಿಯ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ।
ಯಥಾ ಚ ಅಟವಿತೋ ಚೋರೇ ಆನೇತ್ವಾ ನಗರಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇ ಘಾತೇಯ್ಯುಂ, ತತೋ ಅಟವಿಯಂ ಚೋರಾ ಮತಾತಿ ವಾ ಮಾರಿತಾತಿ ವಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ಏವಂ ಅಟವಿಯಂ ಚೋರಾ ವಿಯ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ತಣ್ಹಾ। ಸಾ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇ ಚೋರಾ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿರುದ್ಧಾ। ಏವಂ ನಿರುದ್ಧಾ ಪನೇತೇಸು
ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪೦೨. ಅಯಮೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಪಟಿಕ್ಖೇಪನತ್ಥಂ ನಿಯಮನಂ। ಅರಿಯೋತಿ ತಂ ತಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಝೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಭಾವಕರತ್ತಾ ಚ ಅರಿಯೋ। ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಟ್ಟಂ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ। ತೇಸು ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಟ್ಟೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ವಿವಟ್ಟೇ ನತ್ಥಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ। ಪುರಿಮಾನಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚ ‘‘ಕತಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ಇತರೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪಂ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪನ್ತಿ ಏವಂ ಸವನೇನ ಕಮ್ಮಂ
ಇಮಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಗ್ಗಹತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾಮಿ, ಸಮುದಯಂ ಪಜಹಾಮಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋಮಿ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರಮನಸಿಕಾರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೋತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಮೇವ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದುದ್ದಸತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾನಿ, ದ್ವೇ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ದುದ್ದಸಾನಿ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಾಕಟಂ, ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಪಹಾರಾದೀಸು ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಖಾದಿತುಕಾಮತಾಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮತಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಾಕಟಂ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧತೋ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಮ್ಭೀರಂ। ಇತಿ ತಾನಿ ದುದ್ದಸತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾನಿ। ಇತರೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಪಯೋಗೋ ಭವಗ್ಗಗಹಣತ್ಥಂ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿವೇಧಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಮೇವ ತಂ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ।
ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿರಮಣಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪದಪಚ್ಛೇದತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನೋ ಏಕೋವ ಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ನಾಮ।
ಮುಸಾವಾದಾವೇರಮಣಿಆದಯೋಪಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಿರಮಣಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅಕುಸಲದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾಯ ಪದಪಚ್ಛೇದತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ಕುಸಲವೇರಮಣೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ನಾಮ
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದಯೋಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮಣಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅಕುಸಲದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾಯ ಅಕಿರಿಯತೋ ಪದಪಚ್ಛೇದತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ಕುಸಲವೇರಮಣೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ನಾಮ।
ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವನ್ತಿ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತಂ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ। ಪಹಾಯಾತಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನಾತಿ ಬುದ್ಧಪಸತ್ಥೇನ ಆಜೀವೇನ। ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋಪಿ ಕುಹನಾದೀಹಿ ವಿರಮಣಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಮೇಸುಯೇವ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾಯ ಪದಪಚ್ಛೇದತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ಕುಸಲವೇರಮಣೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ।
ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಭವೇ ತಥಾರೂಪೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅತ್ತನೋ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ಪರಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಏವರೂಪಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪಾದಕಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಧಕಂ ವೀರಿಯಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ। ವಾಯಮತೀತಿ ವಾಯಾಮಂ ಕರೋತಿ। ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವೀರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತಿ। ಪದಹತೀತಿ ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತೂತಿ ಪದಹನಂ ಪವತ್ತೇತಿ।
ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾನಂ। ಇದಾನಿ ತಾದಿಸೇ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ತೇಸಂ ಪಹಾನಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಂ। ಠಿತಿಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಬನ್ಧವಸೇನ ಠಿತತ್ಥಂ। ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯಾತಿ ಅವಿನಾಸನತ್ಥಂ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಉಪರಿಭಾವಾಯ। ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ। ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ। ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಾದಿಚಿತ್ತಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಮೇಸುಯೇವ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಂ ಏಕಮೇವ ಕುಸಲವೀರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ನಾಮ।
ಸಮ್ಮಾಸತಿಪಿ ಕಾಯಾದಿಪರಿಗ್ಗಾಹಕಚಿತ್ತಾನಂ ನಾನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ನಾಮ।
ಝಾನಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ
ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೇನ ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೋ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೋ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತ ಹೋನ್ತಿ। ತತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೋ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತ
ಆರುಪ್ಪೇ
ಕೇಚಿ ಪನ ಥೇರಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಯಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ವಾದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಅಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಲೋಕಿಯೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ, ಪರಸ್ಸ ವಾ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ। ಸಮುದಯವಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭಾವತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವತ್ತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಚತುಸಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ
ಚತುಸಚ್ಚಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
೪೦೪. ಏತ್ತಾವತಾ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ ನವಸಿವಥಿಕಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನೀವರಣಪರಿಗ್ಗಹೋ ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹೋ ಆಯತನಪರಿಗ್ಗಹೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ। ತೇಸು ಆನಾಪಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಂ ನವಸಿವಥಿಕಾತಿ ಏಕಾದಸ ಅಪ್ಪನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದೀಘಭಾಣಕಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ನವಸಿವಥಿಕಾ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಮತೇನ ದ್ವೇಯೇವ ಅಪ್ಪನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ, ಸೇಸಾನಿ ಉಪಚಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ। ಕಿಂ ಪನೇತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಏತೇಸುಪಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಜಾಯತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥಾ ಉದಾಹು ನತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮೇ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಉದಾಹು
ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ ಉಪಾಸಕೋ ವಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ವಾ। ಏವಂ ಭಾವೇಯ್ಯಾತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವುತ್ತೇನ ಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಭಾವೇಯ್ಯ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖನ್ತಿ ಪಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಾತಿ ಅರಹತ್ತಂ। ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇತಿ ಉಪಾದಾನಸೇಸೇ ವಾ ಸತಿ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣೇ। ಅನಾಗಾಮಿತಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಭಾವೋ।
ಏವಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತತೋ ಅಪ್ಪತರೇಪಿ ಕಾಲೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠನ್ತು, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಾತೋವ ಅನುಸಿಟ್ಠೋ ಸಾಯಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಸಾಯಂ
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ
ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।