Namo tassa bhagavato arahato samm±sambuddhassa.

Sa½yuttanik±ye

Mah±vagga-aµµhakath±

1. Maggasa½yutta½

1. Avijj±vaggo

1-2. Avijj±sutt±divaººan±

1-2. Mah±vaggassa paµhame pubbaªgam±ti sahaj±tavasena ca upanissayavasena c±ti dv²h±k±rehi pubbaªgam±. Sam±pattiy±ti sam±pajjan±ya sabh±vapaµil±bh±ya, uppattiy±ti attho. Anvadeva ahirika½ anottappanti s± panes± yadeta½ alajjan±k±rasaºµhika½ ahirika½, abh±yan±k±rasaºµhitañca anottappa½, eta½ anudeva saheva ekatova, na vin± tena uppajjat²ti attho. Avijj±gatass±ti avijj±ya upagatassa samann±gatassa. Micch±diµµh²ti ay±th±vadiµµhi aniyy±nikadiµµhi. Pahot²ti hoti uppajjati. Micch±saªkapp±d²supi ay±th±va-aniyy±nikavaseneva micch±bh±vo veditabbo. Iti im±ni aµµhapi akusaladhammasam±pattiy± micchatta-aªg±ni n±ma honti. T±ni pana na ekakkhaºe sabb±ni labbhanti, n±nakkhaºe labbhanti.
Katha½? Yad± hi diµµhisampayuttacitta½ k±yaviññatti½ samuµµh±penta½ uppajjati, tad± micch±diµµhi micch±saªkappo micch±v±y±mo micch±sati micch±sam±dhi micch±kammantoti cha aªg±ni honti. Yad± diµµhivippayutta½, tad± micch±diµµhivajj±ni pañca. Yad± t±neva dve vac²viññatti½ samuµµh±penti, tad± micch±kammantaµµh±ne micch±v±c±ya saddhi½ t±neva cha v± pañca v±. Aya½ ±j²vo n±ma kuppam±no k±yavac²dv±resuyeva aññatarasmi½ kuppati, na manodv±re. Tasm± yad± ±j²vas²sena t±neva citt±ni k±yavac²viññattiyo samuµµh±penti, tad± k±yakamma½ micch±j²vo n±ma hoti, tath± vac²kammanti micch±j²vassa vasena t±neva cha v± pañca v±. Yad± pana viññatti½ asamuµµh±petv± t±ni citt±ni uppajjanti tad± micch±diµµhimicch±saªkappamicch±v±y±mamicch±satimicch±sam±dhivasena pañca v±, micch±saªkapp±divasena catt±ri v± hont²ti eva½ na ekakkhaºe sabb±ni labbhanti, n±nakkhaºe labbhant²ti.
Sukkapakkhe vijj±ti kammassakatañ±ºa½. Ih±pi sahaj±tavasena ca upanissayavasena c±ti dv²h±k±rehi pubbaªgamat± veditabb±. Hirottappanti hir² ca ottappañca. Tattha lajjan±k±rasaºµhit± hir², bh±yan±k±rasaºµhita½ ottappa½. Ayamettha saªkhepo, vitth±ro pana visuddhimagge vuttova. Vijj±gatass±ti vijj±ya upagatassa samann±gatassa. Viddasunoti viduno paº¹itassa. Samm±diµµh²ti y±th±vadiµµhi niyy±nikadiµµhi. Samm±kammant±d²supi eseva nayo. Iti kusaladhammasam±pattiy± im±ni aµµhaªg±ni honti, t±ni lokiyamaggakkhaºe na ekato sabb±ni labbhanti, lokuttaramaggakkhaºe pana labbhanti. T±ni ca kho paµhamajjh±nikamagge, dutiyajjh±nik±d²su pana samm±saªkappavajj±ni satteva honti.
Tattha yo eva½ vadeyya “yasm± majjhimanik±yamhi mah±sa¼±yatanikasutte (ma. ni. 3.431) ‘y± tath±bh³tassa diµµhi, s±ssa hoti samm±diµµhi. Yo tath±bh³tassa, saªkappo, sv±ssa hoti samm±saªkappo. Yo tath±bh³tassa v±y±mo, sv±ssa hoti samm±v±y±mo. Y± tath±bh³tassa sati, sv±ssa hoti samm±sati. Yo tath±bh³tassa sam±dhi, sv±ssa hoti samm±sam±dhi. Pubbeva kho panassa k±yakamma½ vac²kamma½ ±j²vo ca suparisuddho’ti vutta½ tasm± pañcaªgikopi lokuttaramaggo hot²”ti so vattabbo– tasmi½yeva sutte “evamass±ya½ ariyo aµµhaªgiko maggo bh±van±p±rip³ri½ gacchat²”ti ida½ kasm± na passasi Ya½ paneta½ “pubbeva kho panass±”ti vutta½, ta½ pabbajitadivasato paµµh±ya parisuddhabh±vadassanattha½. Pabbajitadivasato paµµh±ya hi parisuddh±ni k±yakamm±d²ni lokuttaramaggakkhaºe atiparisuddh±ni hont²ti ayamattho d²pito.
Yampi abhidhamme vutta½ “tasmi½ kho pana samaye pañcaªgiko maggo hot²”ti (vibha. 212), ta½ eka½ kiccantara½ dassetu½ vutta½. Yasmiñhi k±le micch±kammanta½ pah±ya samm±kammanta½ p³reti, tasmi½ k±le micch±v±c± v± micch±j²vo v± na hoti, diµµhi saªkappo v±y±mo sati sam±dh²ti imesuyeva pañcasu k±rakaªgesu samm±kammanto p³rati. Virativasena hi samm±kammanto p³rati n±ma. Samm±v±c±samm±-±j²vesupi eseva nayo. Iti ima½ kiccantara½ dassetu½ eva½ vutta½. Lokiyamaggakkhaºe ca pañceva honti, virati pana aniyat±. Tasm± “cha-aªgiko”ti avatv± “pañcaªgiko”tveva vutta½. “Y± ca, bhikkhave, ariyacittassa an±savacittassa ariyamaggasamaªgino ariyamagga½ bh±vayato t²hi k±yaduccaritehi ±rati virati paµivirati veramaº² akiriy± akaraºa½, aya½ bhikkhave samm±kammanto ariyo an±savo lokuttaramaggo”ti (ma. ni. 3.139). Eva½ pana mah±catt±l²sakasutt±d²su anekesu suttesu samm±kammant±d²nañca lokuttaramaggassa aªgabh±vasiddhito aµµhaªgikova lokuttaramaggo hot²ti veditabboti. Imasmi½ sutte aya½ aµµhaªgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito. Dutiya½ kosalasa½yutte vuttameva.