91. Issat²ti iss±. Parasampatti½ uss³yat²ti attho. S±hi paresa½ pakatiy± laddhasampatti½ disv± v± sutv±v± nasahati. Tass± sampattiy± vipatti½ icchati ±kaªkhati. Asuko ida½n±ma labhissat²ti sutv±pi nasahati. Tassa al±bha½ icchati ±kaªkhati. Tasm± s± parasampatt²na½ uss³yanalakkhaº±ti vutt±.
92. Mama eva ida½ guºaj±ta½v± vatthuv± hotu. M± aññass±ti eva½ attano sampattihetu avipph±rikat±vasena carati pavattat²ti macchara½, tath± pavatta½ citta½. Maccharassa bh±vo macchariya½. Ida½ca iss± viya duvidha½ attan± laddhasampatti labhitabbasampatti vasena. Tattha pakatiy± laddhasampattiya½ t±va ta½ parehi s± dh±raºa½v± yena kenaciv± k±raºena attasantakabh±vato muccitv± paresa½ santakabh±va½ gamissam±na½ disv± v± sutv±v± cintetv± dukkh² dummano hoti, labhitabbasampattiya½pi asukasmi½ dese v±k±lev± ida½n±ma bhavissat²ti sutv±v± cintetv±v± ta½ attan±va laddhu½ icchati. Aññesa½ l±bha½ na-icchati. Aññe labhissant²ti sutv±v± cintetv±v± dukkh² dummano hot²ti. Tath± heta½ laddh±na½v± labhitabb±na½v± attano sampatt²na½ nigguhanalakkhaºanti vutta½. Etthaca labhitabbasampattiya½ yassa l±bha½ na-icchati. Solabhat²tiv± labhissat²tiv± sutv±v± cintetv±v± cittavigh±to iss±n±ma. Ya½ ya½ attan± laddhu½ icchati. Ta½ ta½ attan± alabbham±naka½ cintetv± cittavigh±to macchariya½n±ma. Na hi ete dve ekato uppajjant²ti.
93. Kukkuccanti ettha kiriy± kata½. Kucchita½ katanti kukata½. Kucchitakiriy±ti attho. Paº¹itehi ekantena ninditabbo cittappavattivisesoti vutta½ hoti. Atthato pana akata½ vata me kaly±ºa½ kata½ p±panti eva½ anusocanavasena pavatto kukkucca sampayuttacittupp±doyeva, so hi tath± pavattam±nopi pubbe akata½v± kaly±ºa½ puna kata½ k±tu½ na sakkoti. Pubbe kata½ v± p±pa½ puna akata½ k±tu½ nasakkoti. Athakho kusaladhammesu cittapariy±d±n±ya-eva sa½vattati. Tasm± kucchitakiriy± mattatt± kukatanti vuccat²ti. Vuttañheta½ aµµha kath±ya½ kat±katassa s±vajj±navajjassa abhimukhagamana½ paµis±ron±ma. Yasm± paneso kata½v± p±pa½ akata½ nakaroti. Akata½v± kaly±ºa½ kata½ nakaroti. Tasm± vir³po kucchito v± paµis±roti vippaµis±roti. Etthaca vippaµis±roti kukkucca meva. Kukkucceca kucchite sati ta½ sampayuttacittupp±dopi kucchitoyeva. Yenaca k±raºena kukkucca½ kucchita½n±ma hoti. Teneva k±raºena so cittupp±dopi kucchiton±ma hot²ti katv± so cittupp±dova kukatapade gahetu½ yuttoti veditabbo. Sudinnakaº¹aµµhakath±ya½ pana ayamattho ujukatova vutto. Yath±ha-viññ³hi akattabbat±ya kucchitakiriy±bh±vato kukkuccanti.
[76] Vibh±vaniya½ pana
Imamattha½ asallakkhetv± ya½ vutta½ “kucchita½ katanti kukata½. Kat±kata duccaritasucaritan”ti. Ta½ na yujjatiyeva. Etena yañca tattha vutta½ “akata½pi hi kukatanti voharanti. Ya½ may± akatha½. Ta½ kukatantica. Idha pana kat± kata½ ±rabbha uppanno vippaµis±racittupp±do kukatan”tica. Ta½pi sabba½ paµikkhittameva hot²ti.
Kukatassa yath±vuttacittupp±dassa tath±pavatti hetubh±vo kukkucca½. Apica, dh±tup±µhesu kucasadda½ saªkocana mano vilekhanatthesu paµhantiyeva. Tasm± kucchitena ±k±rena kocati saªkocati na p±pajigucchan±k±ren±ti kukkuco. Kucchitenav± ±k±rena kocati vilikhati nakilesasall²khan± k±ren±ti kukkuco. Tath± pavattadhammasam³ho. Sohi kucchitena akata½ vata me kaly±ºa½ kata½ p±panti eva½ pavattena anutthunan±k±rena saªkocati. Kusaladhammasam±d±ne citta½ namitu½pi nadeti. Mana½v± vilekhati. Saddh±d²na½ s±radhamm±na½ tanukaraºena citta½ kusaladhammasam±d±ne pariy±dinnath±mabala½ karoti. Tasm± kukkucoti vuccati. Yena pana dhammena yuttatt± so tath± pavatto hoti. So kukkucca½n±ma kukkucassa bh±voti katv±. Ta½ pana yasm± pubbe akatañca kaly±ºa½ katañca p±pa½ ±rabbha pacch± anut±panavasena anusocanavasenaca pavattati. Tasm±ta½ pacch±nut±palakkhaºa½ kat±kat±nuyocana rasanti ca vutta½. Etthaca pacch±nut±palakkhaºanti pubbe kaly±ºañca akatv± p±pañca katv± ±gatatt± pacchime k±le anut±palakkhaºanti attho. Tena kukkuccassa ekantena at²t±rammaºat± siddh± hoti. Paccuppann±n±gat±rammaºat±ca paµisiddh±ti. Kat±kat± nusocanarasanti ettha katañca p±pa½ akatañca kaly±ºanti yo jetabba½. Vuttañheta½ mah±niddese–
Dv²h±k±rehi kukkucca½ uppajjati katatt± ca akatatt± ca. Kathañca dv²h±.La. Akatatt±ca. Akata½ me k±yasu carita½. Kata½ k±yaduccaritanti uppajjati kukkucca½. Akata½ me vac²sucarita½.La. Kata½ manoduccaritanti uppajjati kukkucca½. Akat±me p±º±tip±t± veramaº². Kato p±º±ti p±toti uppajjati kukkucca½.La. Akat± me samm±diµµhi. Kat± micch±miµµh²ti uppajjati kukkuccanti.
Etena pana akatasucarit± rammaºat±ya kataduccarit± rammaºat±yaca vasena kukkuccassa dvidh±bh±voyeva siddho hoti. Dv²h±k±reh²ti hi vutta½. Soca kho pubbe p±pa½ katv± pacch± ap±yabhayatajjit±nañceva ap±yesu patitv± pubbe attan± katakamma½ anussarant±nañca hoti. Na-aññesa½, akata½ me k±yasucarita½. Kata½ k±yaduccaritanti hi vutta½. Yath± pana m±no duvidho hoti y±th±vam±no ay±th±vam±noti. Tath± kukkucca½pi, y±th±vakukkucca½, ay±th±va kukkuccanti duvidha½ hoti. Tattha ay±th±va kukkucca½pi uppajjam±na½ dv²h±k±reho uppajjati akata½ vata me kaly±ºa½ kata½ p±panti. Katama½ pana tanti. Yañca pubbe kaly±ºakammepi p±pasaññ² p±padiµµhi akatv± p±pakammepi kaly±ºasaññ² kaly±ºadiµµhi katv± pacch± anusocanavasena uppajjati. Yañca pubbe kaly±ºe kaly±ºasaññ² katv± pacch± p±pasaññino p±peca p±saññ² akatv± pacch± kaly±ºasaññino uppajjati. Ida½ ay±th±vakukkucca½n±ma. Anavajje s±vajjasaññ², kappiye akappiyasaññ², an±pattiya½ ±pattisaññ²ti-±din±pi yojetabba½. Idañca sabba½ uppajjam±na½ dv²h± k±reheva uppajjati. Tasm± dv²su-eva saªgahitanti daµµhabba½. Ya½ pana mah±niddeseyeva hatthakukkuccaka½pi kukkucca½. P±dakukkuccaka½pi kukkucca½. Hatthap±dakukkuccaka½pi kukkuccanti niddiµµha½. Ta½ asa½yata kukkucca½n±ma. Ya½ pana ta½ bhikkhu kukkucc±yant± napaµiggaºhi½s³ti vinaye ±gata½. Yañca katha½ kukkuccappakatat±ya ±pajjati kappiye akappiyasaññit± akappiye kappiyasaññit±ti ±gata½. Ta½ vinayakukkucca½n±ma. Ta½pana vinayasa½sayo-eva. Soca kho attano avisaye kappati nukho nonukhoti sa½sappan±k±rena pavatto kusala kriya cittupp±do. Sopana yesa½ uppajjati. Tesu ye sikkh±k±m±, te ta½kamma½ nakaronti. Te sandh±ya kukkucc±yant± napaµiggaºhi½s³ti vutta½. Ye pana karontiyeva. Te kappiyavatthusmi½pi ±patti½ ±pajjanti. Te sandh±ya kukkuccappakatat±ya ±patti½ ±pajjat²ti vutta½.
94. Thiyaticitta½ mandamanda½ katv± ajjhottharat²ti thina½. Thiyiyan± thiyitattanti hi p±¼iya½ niddiµµha½.
95. Medhati cetasike dhamme akammaññabh³te katv± vihi½ sat²ti middha½. Tath± hi ±rammaºe vipph±ravasena ta½ ta½ iriy± patha½ sandh±retv± pavattam±nesu sampayuttadhammesu muggarena pothetv± viya te ±rammaºato oliy±petv± iriy±patha½pi sandh±retu½ asamatthe katv± thina½ citta½ abhibhavati. Middha½ cetasiketi.
96. Vicikicch±ti ettha. Cikicchana½ cikicch±. ѱºappaµik± roti attho. Tikicchitu½ dukkarat±ya vigat± cikicch± et±y±ti vicikicch±. Sabh±va½ vicinant± kicchanti kilamanti et±y±tiv± vicikicch±. Vicikicchativ± dve¼hakabh±vena pavattat²ti vicikicch±. S± n²varaºabh³t±, paµir³pak±ti duvidh±. Tattha buddh±d²su aµµhasu vatth³su vimativasena pavattam±n± n²varaºabh³t±. Tato aññ±pana asabbaññ³na½ tesu tesu ±rammaºesu katha½ nukho eva½ nukho ida½nukhoti vematikabh±vena pavatt± sabb± vicikicch± paµir³pak±n±ma. S± pana kusal±pi hoti, akusal±pi kh²º± sav±na½ uppanna kriy±by±kat±p²ti. Idha pana ekant±kusalabh³t± n²varaºavicikicch±va adhippek±ti.

Akusalar±simhi paramatthad²pan±.

97. Saddahat²ti saddh±. Yath± accha½ pasanna½ nisinna½ udaka½ canda s³riy±d²ni r³panimitt±ni suµµhu attani dahati. Eva½ aya½ buddhaguº± d²ni suµµhu attani dahati dh±reti thapetiv±ti attho. Saddahantiv± et±y±ti saddh±. Saddahanamattamevav± etanti saddh±. S±pi buddh± d²su saddheyyavatth³su ak±lussiyabh±vena pavattam±n±-eva idha adhippet±. Tato aññ±pana titthiyesuv± titthiyadhammesu v± evar³pesu asaddheyyavatth³su saddahanavasena pavatt± okappan± saddh± paµir³pak±n±ma hoti. S± pana atthato micch±dhimokkho yev±ti. Yath± pana manuss± hatthe asati ratan±ni disv± pi-gahetu½ na sakkonti. Vitte asati tesa½ sabbabhog± na sampajjanti. B²je asati sass±d²ni nasampajjanti. Eva½ saddh±ya asati puññakriy±vatth³ni nasampajjanti. Tasm± es± hatthavittab²ja sadis±ti vutt±.
98. Sarat²ti sati. Attan± kat±ni kattabb±ni ca kaly±ºakamm±v± buddhaguº±d²niv± appamajjanavasena upagacchat²ti attho. S±pi samm±sati micch±sati duvidh± hoti. Tattha samm±sati idha adhippet±. Itar± pana satiyeva na hoti. Katassa kattabbassaca p±pakammassa appamajjanavasena pavatto satipaµir³pako akusalacittupp±doyeva. Yasm± panes± citta½ sabbehi akusaladhammehica rakkhitu½ kusaladhammehica yojetu½ sakkoti. Tasm± s± rañño sabbakammika mah±-amacco viya daµµhabb±ti. Sati½khv±ha½ bhikkhave sabbatthika½ vad±m²ti hi vutta½.
99. Hiriyat²ti hiri. K±yaduccarit±d²hi lajjati jigucchati ukkaºµhat²ti attho.
100. Tehiyeva ottappat²ti ottappa½. Ubbijjat²ti attho. Etthapi hiri-ottappappaµir³pak±n±ma atthi, vuttañhi–
Lajjitabbe nalajjanti, alajjiyesu lajjareti ca;
bh±yitabbe nabh±yanti, abhaye bhayadassinoti ca.
Yasm± pana sappuris± hiriy± attani ottappenaca paresu ±rakkhadevat±d²su g±rava½ upp±detv± p±pato vajjetv± suddha½ att±na½ pariharanti. Tasm± ime dve lokap±ladhamm±ti vutt±.
101. Lobhappaµipakkho alobho. So hi yesu attano hitasaññitesu ±rammaºesu lobho lagganavasena pavattati, tesveva ta½ lobha½ vidhamitv± lobhavatthubh³t± bhavabhogasampattiyo g³thar±si½viya h²¼etv± jigucchitv± ek±nekkhamma dh±tun±ma hutv± pavattat²ti.
102. Dosappaµipakkho adoso. Sopi hi yesu attano ahitasaññitesu ±rammaºesu doso dussanavasena pavattati. Tesveva ta½dosa½ vidhamitv± diµµhadiµµhesu sattesu puººacandasadisa½ sommahadaya½ upp±detv± ek± aby±p±dadh±tu n±ma hutv± pavattat²ti. Ayamevaca brahmavih±resu mett±ti vutt±. Amohopi idha vattabbo. Mohappaµipakkho amoho. Sopi hi yesu dhammesuv± atthesuv± cat³su ariyasaccesuv± moho andhak±ra½ katv± pavattati. Tesveva ta½ moha½ vidhamitv± candas³riyasahassa½ uµµh±pentoviya vijj±n±ma hutv± pavattat²ti.